راهبرد گروه هفت در برابر چالش‌های چند سطحی موجود؛ ناکامی‌ها و آینده راهبردی مبهم پروژه کانال استانبول؛ جایگزینی جهت افزایش توانمندی‌های اقتصادی و ژئوپلتیکی آینده حضور بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در سوریه آینده رهبری سیاسی آلمان در عصر پسامرکل جنگ دوازده روزه غزه و آسیب‌های بازدارندگی رژیم صهیونیستی چرایی امکان ناپذیری مذاکرات فرا برجامی جمهوری اسلامی در خصوص توان موشکی که تکنولوژی آنرا بومی کرده، هرگز امتیازی نخواهد داد و مذاکراتی نیز صورت نخواهد پذیرفت چرا نباید به خروج نیرو‌هایی آمریکایی از عراق امیدوار بود چشم انداز روابط روسیه و ایالات متحده آمریکا در دوره ریاست جمهوری جو بایدن اولویت و راهبرد‌های جو بایدن در منطقه غرب آسیا سیاست برجامی ایران؛ از اقدام قاطع تا رفع همه تحریم‌ها شماره ۴۶ فصلنامه روابط خارجی "frqjournal" (تابستان ۱۳۹۹) منتشر شد. ایران و مارپیچ مذاکره تحریم های جدید ایالات متحده علیه صنایع دفاعی ترکیه/ پیامدهای داخلی و بین المللی چرا مذاکره با آمریکا بی‌نتیجه است؟ / مصادیق تحلیلی و تاریخی مهمترین ظرفیت خنثی سازی تحریم‌ها: نیروی جوان تحصیلکرده انقلابی/ بکارگیری الگوی اقتصاد مقاومتی راهبرد انرژی ترکیه در منطقه مدیترانه و تاثیر آن بر مناسبات انرژی با جمهوری اسلامی ایران حمله نظامی محدود آمریکا در ماه های پایانی ترامپ تا چه اندازه محتمل است؟ کابینه احتمالی جو بایدن / راهبرد سیاست خارجی آمریکا در مواجهه با جمهوری اسلامی ایران ایران ضعف نشان دهد آمریکایی‌ها بهره برداری خواهند کرد
کانال استانبول پروژه‌ای اقتصادی و سیاسی است که از سال‌های قبل ایده‌های ساخت آن شکل گرفت و اکنون با توجه به نیاز‌های اقتصادی و سیاسی ترکیه احداث این کانال به شکل جدی دنبال می‌شود.

مقدمه

استفاده از آبراه‌های منطقه‌ای و جهانی جهت تغییر آرایش و نظم ژئوپلتیکی مناطق ریشه در رقابت‌های راهبردی قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی دارد. یکی از آبراه‌های مهم در تعیین موازنه ژئوپلتیکی در مرز‌های اروپا و آسیا آبراهه بسفر واقع در ترکیه است که مبانی حقوقی آن در سال ۱۹۳۶ در قالب توافقنامه مونترو تعیین شد. همزمان با بسط نفوذ ژئوپلتیکی ترکیه در مناطق پرامونی در قالب راهبرد نوعثمانگرایی، برهم زدن توازن ژئوپلتیکی در دریای سیاه و مرمره مورد توجه نخبگان حزب عدالت و توسعه قرار گرفت. پروژه کانال استانبول به نام "پروژه عظیم" توسط رجب طیب اردوغان نخستین بار در سال ۲۰۱۱ معرفی شد و ویژگی‌های این پروژه مدتی پنهان مانده است.
اهداف اعلامی تیم سیاسی اردوغان از پیگیری پروژه کانال استانبول کمک به رشد اقتصادی ترکیه و کاهش بار ترافیک حمل و نقل از طریق کانال بسفر بوده است. اردوغان در همایش کانال استانبول اعلام کرد که «طول کانال ۴۵ کیلومتر و سطح مقطع آن ۲۷۵ متر است. عمق آن نیز بدون احتساب کسورات ۲۱ متر تعیین شده است و قصد داریم پروژه کانال استانبول را طی مدت ۶ سال و با هزینه تقریبی ۱۵ میلیارد دلار تکمیل کنیم.» جذب ۲۰ هزار نیروی کار به بازار اشتغال ساخت و ساز، ساخت مناطق مسکونی با ظرفیت اسکان ۵۰۰ هزار نفر در هر دو طرف کانال، تقویت موقعیت اقتصادی و گردشگری استانبول و جذب سالانه یک میلیارد دلار درآمد ارزی از جمله منافع اعلامی اقتصادی توسط تیم اردوغان ذکر شده است.

مقایسه کانال استانبول با کانال سوئز و پاناما

 

موازنه ژئوپلتیکی موجود

سنگ بنای توازن نظامی و امنیتی در دریای سیاه و کشور‌های ساحلی آن در پیمان مونترو گذاشته شده است. تنگه بسفر مطابق قانون تنگه‌های بین المللی اداره می‌شود و ترکیه مطابق قرار داد مونترو تنها اجازه کنترل ترانزیت در این تنگه و تنگه داردانل را دارد. قرارداد مونترو در خلال دو جنگ جهانی اول و دوم بین ترکیه و قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای به امضا رسید و و مطابق آن ترکیه اجازه یافت تنها به کنترل رفت و آمد شناور‌ها در این تنگه‌ها بپردازد. این پیمان در ۲۰ ژوئیه ۱۹۳۶ امضا شد.
بر اساس پیمان مونترو، ناو‌های هواپیمابر چه متعلق به کشور‌های حاشیه دریای سیاه باشند و چه نباشند اجازه عبور از تنگه‌های بسفر و داردانل را ندارند و فقط زیردریایی‌های کشور‌هایی که در این دریا ساحل دارند می‌توانند از این تنگه‌ها عبور کنند. با حذف حضور نظامی اعظای ناتو و به طور خاص آمریکا از دریای سیاه، موازنه نظامی با توجه به قدرت دریایی روسیه در حوزه آبی به نفع روسیه رقم خورده است. عبور نفت و گندم روسیه به همراه تجهیزات نظامی سبک و نیمه سنگین این کشور از تنگه بسفر سبب شده است تا تسلط روسیه بر دریای سیاه و تنگه بسفر افزایش پیدا کند.

باز صورت بندی نظم شبکه حمل و نقل منطقه

 

بازصورت بندی نظم شبکه حمل و نقل منطقه

دور زدن کانال بسفر برای ترکیه یکی از شروط اساسی حضور قدرتمندتر دریای سیاه و موازنه سازی در برابر روسیه است. کانال بسفر به دلیل محدودیت‌های حقوقی ظرفیت لازم جهت بلندپروازی‌های منطقه‌ای اردوغان را ندارد. احداث کانال استانبول موازی با کانال بسفر دارای منافع راهبردی متعددی برای سیاست خارجی اردوغان است.
• دور زدن کانال بسفر سبب خواهد شد تا کانال جدید از محدودیت‌های حقوقی کانال بسفر خارج شود و تسلط سیاسی و اقتصادی ترکیه بر ورود و خروج کشتی‌ها به دریای سیاه بیشتر شود.
• تاسیس کانال استانبول زمینه را جهت چانه زنی بر سر تنظیم مجدد ترتیبات حقوقی کانال بسفر به نفع ترکیه فراهم خواهد ساخت.
• کانال جدید استانبول مقدمه ساز حضور نیرو‌های ناتو و آمریکا در دریای سیاه و بر هم خوردن توازن نظامی در این حوزه آبی خواهد شد.
• حضور نظامی ناتو در دریای سیاه سبب افزایش ظرفیت عملیاتی و تمایل اوکراین و گرجستان به عضویت در ناتو خواهد شد.
• درآمد ترکیه از تنگه بسفر به دلیل محدودیت‌های حقوقی بسیار ناچیز است و با تاسیس کانال استانبول در سناریوی خوش بینانه تا یک میلیارد دلار در سال درآمدزایی خواهد داشت.
• ترکیه اعلام کرده است که در دهه ۱۹۳۰، سالانه به طور متوسط ۳ هزار کشتی از تنگه بسفر عبور می‌کرد، این رقم امروز به ۴۵ هزار شناور رسیده است. براساس مطالعات، تردد کشتی در کانال استانبول ۱۳ برابر بیشتر از تنگه بسفر خواهد بود.
• احداث تاسیسات مسکونی و گردشگری در اطراف کانال جدید به اقتصاد توریستی ترکیه کمک شایانی خواهد کرد. به خصوص با توجه به تنزلی که توریسم جهانی در سال‌های اخیر به دلیل بحران کرونا تجربه کرده است.
• تاسیس کانال جدید استانبول به افزایش اقبال و محبوبیت عمومی اردوغان جهت حضور در انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری سال ۲۰۲۳ کمک خواهد کرد و شانس وی را برای ماندن در کاخ آک سارای افزایش می‌دهد.

مسیر کانال استانبول

 

رویکرد‌های متفاوت به احداث کانال

با وجود حمایت تام و تمام دولت از احداث کانال، اما مخالفینی نیز برای این طرح، هم در داخل ترکیه و هم در خارج از این کشور وجود دارند.
مخالفین داخلی کانل استانبول به پیامد‌های منفی زیست محیطی احداث کانال مانند قطع ۴۰۰ هکتار درخت آسیب جدی به ۲۰ درصد از آب شهر استانبول، احتمال قوی وقوع زلزله‌های مهیب، آسیب به آبزیان دریای مرمره و دریای سیاه اشاره می‌کنند. در نوامبر ۲۰۱۹، «اتحادیه اتاق‌های مهندسی و معماری ترکیه» هشدار داد که این پروژه، سد سازلیدر، یکی از مهمترین منابع آبی استانبول و همچنین اکوسیستم‌های حیاتی را تخریب خواهد کرد. امام اوغلو شهردار استانبول که عضو اصلی‌ترین حزب مخالف اردوغان یعنی حزب جمهوری خواه خلق (CHP) است و برخی از او به عنوان اصلی‌ترین رقیب بالقوۀ اردوغان در انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۲۳ یاد می‌کنند، اعلام کرده است که این پروژه ۱۱ میلیارد یورویی باعث اسراف منابع مالی کشور می‌شود. همچنین وی کارزاری را به راه انداخت که شعار آن این است «یا کانال، یا استانبول».
برخی دیگر از منتقدین با توجه به هزینه‌های اندک استفاده از تنگه بسفر برای کشتی‌های تجاری، احداث کانال استانبول را جهت درآمدزایی اقتصادی به صرفه نمی‌دانند و این اقدام را صرفا به عنوان یک نمایش انتخاباتی ارزیابی می‌کنند. به عبارتی دیگر، در شرایطی که بر اساس قرارداد مونترو استفاده از کامال بسفر هزینه‌ای در بر ندارد، چرا کشتی‌های خارجی باید از کانال جایگزین استفاده کنند و هزینه اضافی پرداخت کنند. البته طرفداران این طرح معتقدند که با توجه به زمان طولانی معطل ماندن برخی کشتی ها، بسیاری از آن‌ها حاضر خواهند بود در ازای عبور سریع‌تر از کانال، هزینه‌های بیشتری پرداخت کنند.
در سطح مقامات نظامی نیز یکصد و چهار دریادار بازنشسته ترکیه بر حفظ پیمان مونترو و مواضع بیطرفانه ترکیه در تقابل شرق و غرب تاکید کردند. موضع این نظامیان بر این اساس استوار است که ترکیه تلاش دارد با احداث کانال، ترتیبات حقوقی موجود در پیمان را به چالش بکشد.

نقشه حرارتی تنگه بسفر

مهمترین بازیگر خارجی منتقد کانال استانبول، روسیه است. احداث کانال استانبول جهت دور زدن محدودیت‌های حقوقی کانال بسفر حضور کشتی‌های نظامی و احتمالا کشتی‌های نظامی ناتو را در دریای سیاه تسهیل می‌کند و یکه تازی نظامی کرملین را در این عرصه با چالش روبه رو خواهد ساخت. کنوانسیون مونترو ۱۹۳۶ به کشتی‌های تجاری اجازه عبور آزادانه از تنگه‌های ترکیه را می‌دهد، در حالی که برای کشتی‌های جنگی کشور‌هایی که ساحل دریای سیاه ندارند، از جمله ایالات متحده آمریکا محدودیت‌های شدیدی قائل شده است. این کنوانیسون به کشور‌هایی که دارای ساحل دریای سیاه هستند مانند روسیه و اوکراین اجازه می‌دهد زیردریایی‌هایشان از تنگه‌های ترکیه عبور کنند. به همین دلیل بود که در واکنش به تصمیم اردوغان، روسیه در بیانیه‌ای بر «لزوم حفظ سازوکار موجود برای تنگه دریای سیاه براساس مفاد پیمان مونترو به منظور تضمین ثبات و امنیت منطقه‌ای تاکید کرد.» در این چهارچوب ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه در گفت‌وگوی تلفنی با اردوغان در ۹ آوریل ۲۰۲۱، اهمیت صیانت از کنوانسیون را برای ثبات و امنیت منطقه‌ای یادآور شد.
با توجه به امتیازات سیاسی- انتخاباتی و اقتصادی طرح فوق نزد نخبگان سیاسی حزب حاکم در ترکیه احتمال احداث پروژه کانال جدید بسیار زیاد خواهد بود. این پروژه که احتمالا بخشی از آن در سال ۲۰۲۳ در صدمین سالگرد استقلال ترکیه و در دوره انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی ترکیه افتتاح می‌شود، مکمل مناسبی در کنار فرودگاه بزرگ استانبول جهت نمایش قدرت عمرانی و اقتصادی اردوغان در برابر رقبای سیاسی داخلی خواهد بود. تقویت مواضع اردوغان در مرز‌های روسیه در قالب جنگ قره باغ در سال ۲۰۲۱ نیازمند شتاب دهنده منطقه‌ای دیگری است، که پروژه کانال استانبول می‌تواند برگ برنده دیگر اردوغان در برابر روسیه باشد.

دکتر امیر عباسی خوشکار
ارسال نظرات
پربازدید ها
آخرین گزارش های تحلیلی
آخرین مصاحبه ها
آخرین ویدئوها