اقتصاد؛ محور اختلاف ا عربستان سعودی و امارات متحده عربی روابط عربستان سعودی و آفریقا/ روند فعلی، چشم انداز آینده دولت سیزدهم و تحولات غرب آسیا و شمال آفریقا؛ چالش‌ها و الزامات رویکرد رژیم صهیونیستی در قبال آفریقا جریان شناسی گروه‌های تروریستی فعال در سوریه (۲) دولت سیزدهم و تحولات غرب آسیا و شمال آفریقا؛ چالش‌ها و الزامات استراتژی عمان برای قطع وابستگی به درآمد‌های نفتی کنشگری ترکیه در شمال عراق راهبرد آفریقایی کرملین دردوره پوتین نشست قدرت‌های عربی خلیج فارس و آینده افغانستان در پرتو ظهور مجدد طالبان جنگ پنهان در حزب بعث سوریه آیا کابینه تغییر به دوره تغییر کابینه‌ها در رژیم صهیونیستی پایان می‌دهد؟ عصر طلایی ترکیه در آفریقا بحران نتانیاهو؛ رژیم صهیونیستی در بن‌بست سیاسی کودتا یا گوشمالی عبدالله دوم در اردن کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس و بحران سوریه بازیگران درگیر و چشم انداز آینده لیبی قرارگرفتن رژیم صهیونیستی در حیطه عملیاتی سنتکام؛ زمینه‌ها و پیامد‌ها علنی سازی روابط رژیم صهیونیستی با کشور‌های حاشیه خلیج فارس و موازنه تهدید علیه ایران مصر، امارات، اردن، عربستان و انتخابات فلسطین
کد خبر:۱۴۱۱
۰۸ تير ۱۴۰۰ | ۱۶:۰۰
تعاملات قطر با همسایگان عربی
پایان بحران قطر با، اما و اگر روبروست که در این یادداشت به بررسی و تحلیل آن خواهیم پرداخت.

مقدمه

در مه ۲۰۱۷، عربستان سعودی به دلیل حمایت قطر از نیرو‌های اخوانی در غرب آسیا و شمال آفریقا و گسترش نفوذ ترکیه در حیاط خلوت خلیج فارس، روابط با این پادشاهی سرد شد. بهانه آل سعود برای قطع روابط، انعکاس مواضع امیر قطر در مورد ایران و حزبالله در خبرگزاری رسمی قنا بود؛ اما در واقع افزایش نفوذ قطر در منطقه و استقلال این کشور در سیاست منطق‌های خود باعث شد تا در ژوئن ۲۰۱۷ عربستان سعودی به همراه مصر، امارات متحده عربی و بحرین روابط سیاسی خود را با قطر قطع کنند. پس از تقریبا سه سال و نیم کشمکش بین قطر و کشور‌های عربی تحریمکننده، در نشست سالانه خلیج فارس در منطقه العلا، امیر قطر با استقبال ولیعهد جوان، محمد بن سلمان روبرو شد که از دیدگاه مقامات و رسانه‌های عربی این رویداد، مقدمه‌ای بر کاهش تنش در منطقه خلیج فارس شد. در عمل، پایان بحران قطر با، اما و اگر روبروست که در این یادداشت به بررسی و تحلیل آن خواهیم پرداخت.

نشست العلا

العلا به عنوان یک منطقه باستانی در عربستان سعودی و در نزدیکی مداین صالح واقع شده است. این منطقه در ژانویه ۲۰۲۱ میزبان چهل و یکمین نشست سالیانه شورای همکاری خلیج فارس بود.

نشست العلا


این نشست با حضور شیخ نواف الصباح (امیر کویت)، تمیم بن احمد آل ثانی (امیر قطر)، فهد بن محمود (معاون نخست وزیر عمان)، محمد بن سلمان (ولیعهد سعودی)، سلمان بن حمد آل خلیفه (ولیعهد بحرین) و شیخ محمد بن راشد آل مکتوم (نخست وزیر امارات متحده عربی) به پایان رسید. در بیانیه پایانی نشست هدف از صدور آن، افزایش انسجام در میان اعضای شورای همکاری خلیج فارس و حاکم شدن فضای صلح بین آن‌ها و حل اختلافات گذشته اعلان شد.

بستر‌های صدور بیانیه مشترک

مجموعه عوامل و بستر‌هایی منجر به صدور این بیانیه شد که در دو سطح منطق‌های و بینالمللی قابل تحلیل است: در سطح منطقهای، آل ثانی واکنش منطقی و سنجید‌های را نسبت به تصمیم کشور‌های عربی مبنی بر محاصره دوحه اتخاذ کرد. به این ترتیب که پس از تحریم قطر، امیر دوحه از ملک سلمان و پسرش هیچ گونه انتقادی نکرد. چنین واکنشی باعث شد تا از سرگیری روابط در سال ۲۰۲۱ بدون هیچ گونه شرمندگی از سوی آل سعود انجام شود.
همچنین قطر انتقال گاز به امارات متحده عربی از طریق خطوط لوله دلفین ادامه داد. در رویکرد رسانهای، قطر با پیگیری رفع شرایط محاصره همچون رفع محدودیت‌های دریایی از طریق دیوانبینالمللی دادگستری، امتناع از واکنش متقابل علیه کشور‌های عربی محاصرهکننده و تمایل به همکاری‌های عربی باعث شد تا ریاض مقدمات صلح با دوحه را فراهم کند؛ اما در واقع فرسایش ناشی از جنگ یمن و افزایش قدرت قطر در مناطق رقیب، منجر به صلح ریاض و دوحه شده است.
در سطح بینالمللی به قدرت رسیدن بایدن، فاکتور مهمی در صلح بین قطر و عربستانسعودی بوده است. چراکه احتمال پیروزی بایدن و تاکید بر حل اختلافات میان طرف‌های درگیر در منطقه خلیجفارس منجر به صلحی ناخواسته بین آن‌ها شده است. همچنین اهمیت نقش قطر برای بایدن در روند صلح افغانستان باعث شد تا محمد بن سلمان برای جلب نظر رئیس جمهور آمریکا ابتکار صلح با قطر را در پیش بگیرد و استقبال گرمی از امیر قطر در نشست شورای همکاری خلیج فارس داشته باشد.

اختلاف دوحه-ریاض؛ موقتی یا پایدار؟

علی رغم برگزرای نشست العلا، اختلافات متعددی بین قطر و سایر بازیگران عربی حاشیه خلیج فارس وجود دارد که در ادامه به بررسی مهمترین اختلافات بین آن‌ها خواهیم پرداخت.

قطع روابط دیپلماتیک و کنسولی با ایران

از انقلاب اسلامی تاکنون قطر و ایران روابط خوبی در مسائل تجاری، گاز، هست‌های و فلسطین با یکدیگر داشته و تنها در موارد خاصی همچون جنگ هشت ساله، مذاکرات با رژیم صهیونیستی و پرونده بحران سوریه با یکدیگر اختلاف دارند. بعد از بحران قطر در سال ۲۰۱۷، روابط دوحه و تهران نه تنها قطع نشد بلکه به دلیل محاصره قطر، ایران به عنوان ناجی قطر ظاهر شد. به طوریکه از صادرات ایران به قطر از ۶۰ میلیون دلار در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ به ۲۵۰ میلیون دلار در سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ افزایش یافت. همچنین فضای هوایی ایران به عنوان مسیر جایگزین برای رفع محاصره هوایی قطر از سوی مقامات آل ثانی درنظر گرفته شد و با توجه به بهرهبرداری از میدان گازی مشترک، روابط آن‌ها بیش از پیش افزایش یافت. بعد از نشست العلا، روابط بین دوحه و تهران روند رو به افزایشی پیدا کرد به نحویکه وزیر امور خارجه ایران از پیشنهاد قطر برای مذاکره با کشور‌های عربی استقبال کرد؛ و در نشست وزیرخارجه ایران با مقامات قطر بر گسترش روابط سیاسی و اقتصادی تاکید شد.

عدم حمایت از اخوان المسلمین و گروه‌های وابسته

مسئله اخوانالمسلمین بعد از شروع قیام‌های مردمی در شمال آفریقا به عنوان مهمترین عامل اختلاف دو کشور ارزیابی شده است. در سال ۲۰۱۷، اسنادی منتشر شد که قطر در سال ۲۰۱۳ متعهد به عدم حمایت از اعضا و سازمان اخوان شده بود؛ اما آلثانی با تداوم حمایت از آن‌ها زمینه محاصره قطر را فراهم کرد.

دیدار حمد بن تمیم با یوسف قرضاوی(رهبر اخوان المسلمین)


بعد از محاصره قطر، آل ثانی همچنان از شاخه‌های اخوانی در شامات و شمال آفریقا حمایت میکند و دوحه به محل امنی برای رهبران اخوانی مصری تبدیل شد. بعد از نشست العلا، روابط بین دولت قطر و نیرو‌های اخوانی افزایش یافت به نحویکه القرضاوی همچنان جایگاه مهمی در جامعه قطر داشته و دانشکده شریعت (وابسته به اخوانالمسلمین) به عنوان محل مناسبی برای تبلیغ ایدئولوژی اخوانی تبدیل شده است. همچنین حماس و آل ثانی روابط نزدیکتری را در دستور کار خود قرار داده تا همچنان در فلسطین نفوذ خود را داشته باشد.

تعطیلی شبکه الجزیره و دفاتر وابسته به آن

از زمان تاسیس الجزیره در سال ۱۹۹۷ و در دستور قرارگرفتن سیاستخارجی مستقل منطق‌های توسط مقامات دوحه، فعالیت‌های این شبکه به عنوان محل اختلافی بین قطر و سایر کشور‌های عربی خلیج فارس تبدیل شده است. از سال ۲۰۱۱ به بعد، پوشش انقلاب‌های مردمی کشور‌های شمالآفریقا، جنگ یمن و تظاهرات مردمی بحرین توسط الجزیره مقامات عربی حاشیه خلیجفارس تصمیم به تعطیلی دفاتر این شبکه گرفتند و یکی از شروط خود را در رفع محاصره قطر، تعطیلی شبکه الجزیره در جهان عرب عنوان کردند. اما این شبکه فعالیت‌های رسان‌های و هدایت افکار عمومی جهان عرب را در انتقاد از عملکرد کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس همچون امارات متحده عربی و عربستانسعودی در داخل و منطقه ادامه داده است.
بعد از نشست العلا همچنان شبکه الجزیره (به عنوان سخنگوی دیپلماسی رسان‌های قطر) به تبلیغ ایدئولوژی اخوانالمسلمین و پوشش اخبار مربوط به آن‌ها در غرب آسیا و شمال آفریقا میپردازد. پوشش تحولات یمن و سوریه و حتی بحرین باعث شده تا همچنان اختلافات بین قطر و سایر کشور‌های حاشیهخلیج فارس برقرار باشد. علاوه بر وجود چنین اختلافاتی جنگ رسان‌های با سایر رسانه‌های عربی حاشیه خلیج فارس به ویژه منامه قوت گرفته است.

متوقف کردن همکاری مشترک نظامی با ترکیه

به قدرت رسیدن اردوغان در دهه ۲۰۰۰ منجر به گسترش روابط دوجانبه قطر و ترکیه در همه ابعاد شده است. با شروع تحولات عربی در سال ۲۰۱۱ و وقوع بحران‌های مصر، لیبی، سوریه و فلسطین، هماهنگی منطق‌های آن‌ها افزایش یافت. این روابط در حوزه نظامی افزایش یافت، به نحویکه در سال ۲۰۱۴ ترکیه پایگاه نظامی خود را تاسیس کرده و سه هزار نیروی نظامی خود را به قطر اعزام کرد. چنین اقدامی باعث افزایش نگرانی عربستان از حضور ترکیه در منطقه شده و در نتیجه زمینه بحران قطر را فراهم کرد.

بازدید اردوغان از پایگاه طارق بن زیاد در دوحه


بعد از محاصره قطر در سال ۲۰۱۷، ترکیه نقش محوری را در تامین کالا‌های اساسی قطر ایفا کرده است و روابط راهبردی آن‌ها بیش از پیش افزایش یافت. امضای ۵۰ توافقنامه مشترک در چهارچوب کمیته مشترک عالی راهبردی، افزایش ۱۰ درصدی صادرات آنکارا به دوحه و فعالیت ۵۰۰ شرکت ترکی در این کشور و شروع پروژه‌های مشترک در تکمیل زیرساخت‌های مربوط به جام جهانی ۲۰۲۲ دوحه نشاندهنده تعمیق روابط بین دو کشور است. همچنین ترکیه علاوه بر تقویت پایگاه نظامی خود؛ در سال ۲۰۱۹ پایگاه نظامی دیگری را در این کشور تاسیس کرد و از سال ۲۰۱۷ تاکنون قطر، تجهیزات نظامی مدرن از قبیل ۱۰۰ تانک مدرن، ۵۸۵ زرهپوش نظامی، ۲۵ خمپاره انداز کششی و ۶ وسیله نقلیه بدون سرنشین خریداری کرده است.
بعد از نشست العلا نیز همکاری‌های این دو کشور به ویژه در زمینه نظامی افزایش یافته و گفتوگوی بین غانم بن شاهین الغانم رئیس ستاد مشترک ارتش قطر با ارسین کایا، رئیس اداره عملیات ستاد کل نیرو‌های مسلح ترکیه و برگزرای رزمایش مشترک «العدید ۲۰۲۱» در همین راستا ارزیابی میشود. حتی قطر تلاش‌هایی برای میانجیگری بین ریاض و آنکارا داشته تا ترکیه را وارد معادلات منطق‌های خلیج فارس بکند.

سایر اختلافات

از دیگر شروط مطروحه از دسترس خارج کردن کانال‌های «عربی ۲۱»، «رصد»، «العربی الجدید» و «میدل‌ایست آی» توسط قطر بوده که تاکنون دسترسی به سایت‌ها وجود دارد. همچنین بسیاری از مخالفان عربستانسعودی، مصر، بحرین و امارات که اکثرا اخوانی هستند در قطر زندگی میکنند. قطر در غرب آسیا و شمالآفریقا همچنان فعالیت داشته و در مورد فعالیت‌های خود به سایر کشور‌های حاشیه خلیجفارس پاسخگو نیست. همچنین وجود اختلافات مرزی سرزمینی با عربستان سعودی، بحرین و امارات متحدهعربی بر اختلافات موجود در اینده دامن خواهد زد.

سایر اختلافات میان قطر و عربستان سعودی

 

نتیجه گیری

ظاهرا بعد از نشست العلا، قطر و عربستانسعودی به دنبال روابط گرمی با یکدیگر هستند؛ اما قطر همچنان شروط مطروحه عربستان سعودی برای رفع محاصره این کشور در سال ۲۰۱۷، نقض میکند. روابط قطر با ایران و ترکیه نه تنها حفظ شده بلکه به گسترش نفوذ هر دو کشور در منطقه شامات و شمال آفریقا کمک کرده است. از سوی دیگر علیرغم تروریستی خواندن گروه اخوانالمسلمین توسط عربستان و سایر کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس، بسیاری از رهبران این سازمان در قطر حضور دارند و سایراعضای آن در مناطق مختلف جهان از حمایت مالی قطر برخوردارند. تعطیلی شبکه الجزیره تنها به همان کشور‌های تحریمکننده قطر محدود شد و همچنان به انتقاد از عملکرد عربستان سعودی و امارات میپردازد. همچنین قطر نه تنها روابط نظامی خود را با ترکیه قطع نکرد بلکه با تاسیس پایگاه نظامی دیگر ترکیه در دوحه و برگزاری رزمایش مشترک نظامی، روابط در حوزه نظام را تقویت کرد.
به صورت کلی تغییر معادلات قدرت در واشنگتن و دنبالهروی دولت بایدن از راهبرد جدید در سیاست خارجی خود، باعث شده تا روابط بین قطر و سایر کشور‌های خلیج فارس گرم شود. با اینحال روابط گرم میان آن‌ها به دلیل عملکرد منطق‌های دوحه چندان پایدار نخواهد بود. قطر به دلیل اختلافات سرزمینی، تدوام حمایت از نیرو‌های اخوانی، تشدید فعالیت‌های رسان‌های الجزیره و توسعه روابط سیاسی و نظامی با ترکیه در بلندمدت با بحران بیپایانی با همسایگان عربی روبرو خواهد شد.

سید مرتضی عریضی
ارسال نظرات
پربازدید ها
آخرین گزارش های تحلیلی
آخرین مصاحبه ها
آخرین ویدئوها