اقتصاد؛ محور اختلاف ا عربستان سعودی و امارات متحده عربی روابط عربستان سعودی و آفریقا/ روند فعلی، چشم انداز آینده دولت سیزدهم و تحولات غرب آسیا و شمال آفریقا؛ چالش‌ها و الزامات رویکرد رژیم صهیونیستی در قبال آفریقا جریان شناسی گروه‌های تروریستی فعال در سوریه (۲) دولت سیزدهم و تحولات غرب آسیا و شمال آفریقا؛ چالش‌ها و الزامات استراتژی عمان برای قطع وابستگی به درآمد‌های نفتی کنشگری ترکیه در شمال عراق راهبرد آفریقایی کرملین دردوره پوتین نشست قدرت‌های عربی خلیج فارس و آینده افغانستان در پرتو ظهور مجدد طالبان جنگ پنهان در حزب بعث سوریه آیا کابینه تغییر به دوره تغییر کابینه‌ها در رژیم صهیونیستی پایان می‌دهد؟ عصر طلایی ترکیه در آفریقا بحران نتانیاهو؛ رژیم صهیونیستی در بن‌بست سیاسی کودتا یا گوشمالی عبدالله دوم در اردن کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس و بحران سوریه بازیگران درگیر و چشم انداز آینده لیبی قرارگرفتن رژیم صهیونیستی در حیطه عملیاتی سنتکام؛ زمینه‌ها و پیامد‌ها علنی سازی روابط رژیم صهیونیستی با کشور‌های حاشیه خلیج فارس و موازنه تهدید علیه ایران مصر، امارات، اردن، عربستان و انتخابات فلسطین
کد خبر:۱۴۰۳
۰۴ تير ۱۴۰۰ | ۰۹:۱۵

مقدمه

نام پادشاهی عمان مدرن با سلطان «قابوس» عجین است. او در سال ۱۹۷۰ و طی کودتایی علیه پدر خود با همراهی و هدایت بریتانیا، بر مسند قدرت تکیه زد. عمان در آن سال‌ها در عمل توسط انگلستان اداره می‌شد و بدین ترتیب، در یکی از مسالمت‌آمیز‌ترین کودتا‌های تاریخ، سلطنت این کشور به قابوس منتقل شد. قابوس طی نزدیک به ۵۰ سال حکمرانی، توانست کارنامه درخشانی از خود به جا بگذارد. او با تثبیت حاکمیت خود به عنوان سلطان، عمان را از دولتی منزوی، بدون زیرساخت‌های مناسب، نیرو‌های آموزش دیده و نهاد‌های اداری کارآمد، به کشوری رو به توسعه، دارای ساختار‌های اداری مدرن و فعال در زمینه‌های دیپلماتیک منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بدل ساخت.
به دلیل مشکلات عمیق داخلی و تهدیدات ناشی از شورشیان ظفار در آغاز حکومت، قابوس از ورود به مناقشات منطقه‌ای امتناع نمود و با اتخاذ سیاست بی‌طرفی در بحران‌ها، توان و توجه خود را به اصلاح ساختار‌های درونی این سلطان‌نشین معطوف نمود. عدم دخالت در منازعات، اندک‌اندک منجر به ظهور ظرفیت دیپلماتیک میانجی‌گری برای مسقط شد. حفظ ارتباط با تهران و بغداد در میانه جنگ تحمیلی هشت ساله، تعامل همزمان با ریاض و تهران در کشاکش اختلافات دو کشور، سعی در حل دیپلماتیک بحران قطر (۲۰۱۷) و ایفای نقش واسطه در گفتگو‌های تهران-واشنگتن (۲۰۱۳) را می‌توان از مهم‌ترین دوران سلطنت قابوس به شمار آورد.
پس از مرگ قابوس، دولت‌های قطر و کویت به واسطه بحران جانشینی و تزلزل در حاکمیت عمان نسبت به جایگاه دیپلماتیک سنتی عمان چشم طمع داشتند و در این مسیر، اقدامات قابل ملاحظه‌ای نیز صورت داده‌اند. اکنون و پس از گذشت یک سال از درگذشت سلطان قابوس، عمان در تلاش است نقش سنتی خود را باز پس گیرد. در این یادداشت به تلاش‌های «هیثم بن طارق»، جانشین سلطان قابوس برای احیای نقش میانجی‌گرانه عمان در منازعات و مناقشات منطقه‌ای و استفاده از بحران یمن برای نیل به این مهم خواهیم پرداخت.

بحران در همسایگی عمان

عمان و عربستان سعودی دو کشوری هستند که به ترتیب در بخش‌های غربی و جنوبی خود با یمن مرز مشترک دارند. در ادامه قیام‌های مردمی کشور‌های عربی علیه حکام دیکتاتور ما بین سال‌های ۲۰۱۱ الی ۲۰۱۲ که به بیداری اسلامی مشهور شد، مردم یمن در مرحله دوم انقلاب خود، علیه حکومت دست نشانده منصور هادی قیام کردند. پیروزی‌ها و پیشروی‌های نیرو‌های مردمی به رهبری انصارالله منجر به فتح صنعا، پایتخت یمن، محاصره کاخ ریاست جمهوری و عقب‌نشینی منصور هادی به سمت عدن در جنوب یمن و سپس فرار وی به ریاض (۲۰۱۵) شد.
در پی تسلط نیرو‌های مردمی و انصارالله بر بخش‌های بزرگی از یمن، عربستان سعودی با همراهی نظامی، سیاسی و تسلیحاتی نزدیک به ۱۰ کشور دیگر، به منظور مقابله با از دست رفتن نفوذ راهبردی در خاک همسایه جنوبی، دست به حمله نظامی علیه یمن زد. نکته قابل توجه آنکه خبر آغاز عملیات «طوفان قاطعیت» به رهبری سعودی علیه یمن در مارس ۲۰۱۵، به جای ریاض از سفارت عربستان سعودی در واشنگتن اعلام شد. حضور پررنگ و جدی نیرو‌های وابسته به عربستان سعودی و امارات متحده عربی و نقشه این دولت‌ها برای تسلط بر اراضی یمن، نگرانی‌های شدیدی برای عمان در پی داشته است.

 

محمد بن زاید ولیعهد ابوظبی در دیدار سلطان جدید عمان، هیثم بن طارق

 

نگرانی‌های مسقط نسبت به بحران صنعاء

عمان و امارات متحده عربی به صورت تاریخی رقبای منطقه‌ای به شمار میروند. قدرت گرفتن نیرو‌های وابسته به امارات در حاشیه جنوبی یمن، در جزیره سقطری و تنگه باب‌المندب، موازنه قوای منطقه‌ای را به ضرر عمان تغییر میدهد. همچنین حضور نظامی عربستان سعودی در استان المهره در مرز‌های غربی این کشور، تهدید دیگری برای سلطان نشین عمان است. مطابق آخرین برآوردها، عربستان سعودی تنها در سه سال گذشته چیزی در حدود ۱۷ تاسیسات نظامی در استان المهره یمن بنا نموده است که باعث جدی‌تر شدن نگرانی‌های مقامات عمانی است.
بهانه عربستان سعودی برای حضور نظامی در استان المهره، جلوگیری از ارسال سلاح، مهمات و تجهیزات موشکی است که ادعا می‌شود از جانب ایران برای نیرو‌های انصارالله فرستاده می‌شود. مطابق ادعا‌های طرف سعودی، محموله‌های ارسالی سلاح و تجهیزات از طریق مرز عمان به استان المهره وارد و سپس به سمت نیرو‌های انصارالله هدایت می‌شود. مسئله‌ای که بار‌ها توسط سران و مقامات عمانی تکذیب شده است.

مرز مشترک و نگرانی از گسترش ناامنی

استان المهره در غرب عمان، دارای دومین وسعت سرزمینی در بین استان‌های یمنی است. مهم‌ترین حضور و تاثیرگذاری مسقط در بیرون از مرز‌های خود نیز متمرکز بر استان المهره یمن است. اعطای کمک‌های انسانی و حق شهروندی ازجمله مواردی است که مسقط به صورت سنتی از آن برای حفظ نفوذ خود بین ساکنان محلی المهره بهره جسته است. علاوه بر مرز مشترک، روابط قبیله‌ای و مشابهت زبانی، بین ساکنان المهره و استان ظفار عمان، فرهنگ، سنت و آداب مشترک بسیاری وجود دارد. شورش ظفار (بین سال‌های ۱۹۶۲-۱۹۷۶) در عمان، که از مهم‌ترین وقایع تاریخ این کشور بوده، اهمیت استان المهره را برای مسقط از منظر امنیتی دو چندان نموده است چرا که المهره همیشه پایگاهی برای شورشیان علیه دولت مرکزی عمان بوده است.
مرز مشترک طولانی عمان با یمن و حضور نیرو‌های اشغالگر سعودی و اماراتی در محدوده سرزمینی نزدیک به خاک عمان، نگرانی‌های امنیتی این سلطان‌نشین را نسبت به بحران یمن تشدید می‌نماید. حضور و نقش‌آفرینی القاعده شاخه شبه‌جزیره و هسته‌های پراکنده‌ای از تروریست‌های داعش در بحران یمن، باعث شده است حاکمان عمان نسبت به حل هرچه سریع‌تر بحران و جلوگیری از ورود احتمالی این گروه‌ها در اراضی این کشور، اقدامات متعددی را در دستور کار خود قرار دهند.

اقدامات عمان برای حل مناقشات یمن

حل مناقشه یمن فارغ از میل عمان به بازیابی نقش میانجی‌گرانه‌اش در معادلات منطقه‌ای نیز یکی از اولویت‌های سیاست خارجی عمان است. شاید بتوان یکی از دلایل عمده به رسمیت شناختن تلویحی انصارالله توسط مسقط و مخالفت این کشور با تداوم درگیری‌های در یمن را، نارضایتی دولت عمان از قدرت یافتن کشور‌هایی نظیر امارات و عربستان سعودی در مرز‌های جنوبی این کشور دانست.

عدم همکاری در ائتلاف به رهبری سعودی

بر خلاف سایر اعضاء شورای همکاری خلیج فارس، عمان تنها کشوری بود که هیچ‌گاه حاضر به مشارکت در ائتلاف به رهبری سعودی علیه یمن نشد. عمان نهایت سعی خود را جهت حفظ رویکرد بی‌طرفانه در درگیری‌های یمن انجام داده است. از جمله آن تلاش‌ها، می‌توان به اجازه تراکنش‌های مالی متعدد به «خالد بن علی عبدالله صالح»، پسر رئیس جمهور سابق یمن حتی پس از تحریم او توسط سازمان ملل اشاره نمود.

 

محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی در میان نیروهای ائتلاف سعودی علیه یمن

 

روابط سازنده با انصارالله

عمان همچنین به صورت رسمی میزبانی هیئت مذاکره کننده یمنی و چهره‌های شناخته شده انصارالله را در این کشور پذیرفته است و اعضاء این جنبش به صورت رسمی از خدمات پزشکی و درمانی این کشور استفاده می‌کنند. هرچند این رویکرد مثبت دو سویه بوده و انصارالله نیز با وساطت و میانجی‌گری «سلطان هیثم بن‌طارق»، دو آمریکایی زندانی در یمن را آزاد نمود. حضور هیئت نمایندگی انصارالله برای مذاکرات صلح در کشور‌های دیگر نظیر کویت نیز با پرواز‌های عمانی از طریق مسقط انجام پذیرفته است؛ بنابراین میتوان ادعا کرد که عمان بر خلاف دیگر کشور‌های عرب، هیچ‌وقت نسبت به جنبش انصارالله تلقی دشمنی نداشته است، همواره روابط مثبت و سازنده خود را با این جنبش ادامه داده و آن‌ها را به عنوان نمایندگان بخش مهم و تاثیرگذاری در آینده سیاسی یمن پذیرفته است.
با ملاحظه تسلط تقریبا کامل جنبش انصارالله بر یمن شمالی (تن‌ها بخشی که از شمال یمن هنوز تحت سیطره انقلابیون یمنی قرار نگرفته، استان مارب است که همچنان شاهد درگیری‌ها بین نیرو‌های انصارالله و نیرو‌های حامی دولت هادی است) و حضور بیش از ۷۰ درصد جمعیت مردم یمن ذیل مناطق تحت نفوذ انصارالله، نادیده گرفتن این جریان توسط عمان در محیط پرتنش منطقه‌ای، ناپختگی و بی‌تجربگی سیاست‌مداران این کشور را نشان خواهد داد.

تعامل با آمریکا برای حل دیپلماتیک مناقشه

مقامات عمانی همیشه بر این باور بوده‌اند که ائتلاف عربی به رهبری عربستان سعودی در دست‌یابی به اهداف خود در یمن از طریق اعمال قدرت نظامی ناکام خواهد بود، حالا به نظر می‌رسد ساکنان جدید کاخ سفید نیز چنین باوری دارند. هرچند سنجش اعتبار این مدعا تنها در پایان یافتن محاصره و آتش‌افروزی طرف سعودی علیه یمن امکان پذیر است، باید دید ایالات متحده برای عملیاتی نمودن سخنان خود چه طرحی دارد و در مقام اجرا چه میزان فشار بر ریاض را برای پایان محاصره دریایی و هوایی صنعاء و پذیرش آتش‌بس عملیاتی می‌کند.

 

دیدار وزیر امور خارجه عمان بدر البوسعیدی و تیموتی لیندرکینگ نماینده ایالات متحده در موضوع یمن

 

افرادی که در حال حاضر در قامت مسئولین سیاست خارجی دولت بایدن قرار گرفته‌اند، سابقه همکاری با مقامات عمانی را در پرونده مذاکرات هسته‌ای ایران در سال‌های ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ در دولت اوباما دارند و این امر، موجب تسهیل و پیشرفت گفتگو‌های صلح یمن خواهد شد. به نظر می‌رسد این ارتباطات می‌تواند مبنای تلاش‌های دیپلماتیک دولت عمان و ایالات متحده قرار بگیرد.
دستگاه سیاست‌خارجی عمان با وزارت خارجه آمریکا همکاری نزدیکی دارد. وزیر خارجه جدید عمان، «بدر البوسعیدی» اواخر فوریه ۲۰۲۱ دیداری با وزیر خارجه آمریکا (بلینکن) داشت. آنتونی بلینکن در توییتی پس از این دیدار، از همکاری‌های بلند‌مدت و ارزشمند عمان و جایگاه این کشور در روند‌های صلح و امنیت منطقه‌ای تمجید نمود. علاوه بر این، رویکرد مثبت انصارالله به هیئت حاکمه عمانی نیز باعث می‌شود که این کشور، نقش اساسی در انتقال پیام‌ها، تسهیل گفتگو و ایجاد چارچوب‌های آتش‌بس و مذاکرات صلح ایفا نماید. در همین راستا، مطابق اعلام رئیس هیئت مذاکره کننده یمنی، محمد عبدالسلام، هیئت مذاکره کننده‌ای از سوی عمان در هفته دوم ژوئن ۲۰۲۱ وارد صنعا شده‌اند. این سفر دیپلماتیک متعاقب تماس وزیر خارجه ایالات متحده با وزیر خارجه عمان، بدر بن حمد البوسعیدی انجام گرفته است.

میزبانی از گفتگو‌های ریاض-تهران

برخی خبرگزاری‌ها در روز‌های اخیر گمانه‌زنی‌هایی پیرامون انتقال دور بعدی مذاکرات ایران و سعودی از بغداد به مسقط اعلام نموده‌اند. گفتگو‌های دوجانبه‌ای که در حاشیه نبرد مارب و مذاکرات وین، می‌تواند امکان رسیدن به ادراک و راه حلی مشترک برای حل برخی مناقشات منطقه را فراهم آورد. در این مسیر میزبانی مسقط از این گفت‌وگوها، گامی رو به جلو در فرآیند احیای میانجی‌گری آن محسوب می‌شود.

نتیجه‌گیری

با توجه به گسترش کنش‌های دیپلماتیک شیخ «تمیم» امیر قطر در حوزه سیاست منطقه‌ای همچون موفقیت در حل بحران محاصره خود و میزبانی از گفتگو‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای متعدد، مسیر سخت و پر پیچ‌وخمی برای بازگرداندن جایگاه سلطان قابوس پیش روی سلطان هیثم بن طارق قرار دارد. سلطان هیثم در معادله‌ای چند وجهی علاوه بر حل بحران‌های اقتصادی و بیکاری فزاینده‌ای که منجر به اعتراضات خیابانی جوانان عمانی شده است، باید بتواند مسائل حوزه سیاست‌خارجی خود را نیز به بهترین نحو مدیریت کند. میزبانی از گفتگو‌های تهران_ریاض پیرامون مسائل دوجانبه و بحران مارب می‌تواند شروع مناسبی برای احیای نقش میانجی توسط سلطان هیثم باشد.

علی فیض اللهی
ارسال نظرات
پربازدید ها
آخرین گزارش های تحلیلی
آخرین مصاحبه ها
آخرین ویدئوها