استراتژی عمان برای قطع وابستگی به درآمد‌های نفتی کنشگری ترکیه در شمال عراق راهبرد آفریقایی کرملین دردوره پوتین نشست قدرت‌های عربی خلیج فارس و آینده افغانستان در پرتو ظهور مجدد طالبان جنگ پنهان در حزب بعث سوریه آیا کابینه تغییر به دوره تغییر کابینه‌ها در رژیم صهیونیستی پایان می‌دهد؟ عصر طلایی ترکیه در آفریقا بحران نتانیاهو؛ رژیم صهیونیستی در بن‌بست سیاسی کودتا یا گوشمالی عبدالله دوم در اردن کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس و بحران سوریه بازیگران درگیر و چشم انداز آینده لیبی قرارگرفتن رژیم صهیونیستی در حیطه عملیاتی سنتکام؛ زمینه‌ها و پیامد‌ها علنی سازی روابط رژیم صهیونیستی با کشور‌های حاشیه خلیج فارس و موازنه تهدید علیه ایران مصر، امارات، اردن، عربستان و انتخابات فلسطین جبهه پولیساریو و منازعه الجزایر و مراکش خوش‌بینی به آمریکا، سبب ناکامی برجام بود داعش با حمایت‌های آمریکا و عربستان شکل گرفت موشکباران عین الاسد زیرسوال بردن قدرت آمریکا بود قطر و بحرین؛ در مسیر جنگ خط لوله آسیا- اروپا؛ اتصال ژئواستراتژیک خلیج فارس به حوزه مدیترانه
کد خبر:۱۴۰۲
۰۳ تير ۱۴۰۰ | ۰۸:۲۶
تنش در روابط مصر و سودان با اتیوپی
برگزاری مانور‌های نظامی توسط دولت‌های مصر و سودان بیانگر ورود بحران سد النهضه به مرحله‌ای جدید و آینده‌ای مبهم است.

مقدمه

با تصمیم دولت اتیوپی جهت احداث سد النهضه بر روی رودخانه نیل در سال ۲۰۱۱، تنش میان سه کشور اصلیِ درگیر در بحران سد یعنی مصر، سودان و اتیوپی آغاز شد. باوجود برگزار شدنِ چهار دور مذاکره در سطح قارهای، منطق‌های و بین المللی میان نمایندگان دولت‌های یاد شده درباره سد، تاکنون موفقیتی حاصل نشده است. در نتیجه؛ به دنبال ناکام ماندن راه حل دیپلماتیک برای حل و فصل بحران سد النهضه میان سه کشور، نیرو‌های نظامی سودان و مصر طی یک سال گذشته در چند رزمایش تحت عناوین «عقاب‌های نیل» و «محافظان نیل» مشارکت کردند تا از این راه پیام‌های هشدار آمیز خود را به اتیوپی درباره پرکردن سد النهضه انتقال دهند.
در بخش نخست از این یادداشت تحلیلی به برگزاری رزمایشها، مذاکرات طرف‌های درگیر، روابط سه کشور مصر، سودان و اتیوپی با یکدیگر و تهدید‌های سد النهضه برای مصر و سودان پرداخته شد. در این بخش به راهبرد بازیگران دولتی و غیر دولتی و موضع گیری آنان نسبت به مساله سد و راهکار‌ها موجود و محتمل پرداخته میشود.

مواضع کشور‌ها نسبت به سد النهضه

اگرچه دو کشور مصر و اتیوپی از شرکای ایالات متحده به شمار میآیند، اما در پرونده سد النهضه واشنگتن به دلیل سرمایهگذاری در سد و نیز مسیحی بودن اتیوپی از رویکرد اتیوپی حمایت میکند.
در ارتباط با رویکرد تل آویو در قبال بحران سد النهضه باید گفت که رویکرد ژیم صهیونیستی به این مناقشه در ادامه روابط راهبردی با اتیوپی قرار میگیرد. تل آویو قصد دارد از اهرم آب در مناقشات سیاسی_امنیتی علیه مصر استفاده کند، به همین دلیل لابی آیپک به نفع اتیوپی فعال شده است. البته باید به این نکته نیز اشاره کرد که در دوره کنونی، برخلاف مصر، اتیوپی سیاست خارجیِ فعالتری درآفریقا دارد.

اتحادیه آفریقا با تاکید بر هویت آفریقاییِ اتیوپی از این کشور در مقابل مصرِ مسلمان حمایت مینماید. البته حمایت اتحادیه آفریقا از مواضع اتیوپی ابعاد حقوقی نیز دارد. در میثاق اتحایه این اصل وجود داردکه قرارداد‌ها و معاهده‌های منعقد شده در زمان استعمار، غیرقانونی و فاقد اعتبار هستند. اتیوپی با استناد به این اصل، حقآبه مصر و رویکرد آن درباره چگونگی بهرهبرداری از منابع آبیِ رود نیل را غیرمرتبط و بی اعتبار میداند.
بسیاری از شرکت‌های اروپایی از جمله شرکت‌های ایتالیایی و فرانسوی در پروژه النهضه مشارکت دارند. ترکیه که یکی از سرمایهگذارانِ سد النهضه است، بعد از سقوط دولت مرسی در سال ۲۰۱۳ و کنار رفتن اخوان المسلمین، بر حمایت از دولت‌های ضد السیسی از جمله اتیوپی متمرکز است.
چین، عربستان سعودی و امارات متحده عربی نیز در سد النهضه سرمایه گذاری کردهاند. عربستان سعودی و امارات تاکنون موضع حمایتی از مصر نشان ندادهاند که علت آن درگیر شدن آنان در بحران یمن و نیز تمایل پنهان آنان به اتیوپی است؛ زیرا این کشور بستر نفوذ در شاخ آفریقا را برای آن‌ها هموار میسازد. درتحلیل نهایی میتوان گفت؛ سیاست بسیاری از کشور‌های یاد شده در مورد سد النهضه بر حمایت از اتیوپی استوار است.

راهکار‌های پیش رو درباره بحران سد النهضه

تاکنون راهحل‌های گوناگونی برای حل و فصل بحران سد النهضه مطرح شده است. به طور کلی میتوان این راهکار‌ها را در سه دسته؛ راهکار‌های سیاسی_دیپلماتیک، نظامی_امنیتی و گزینه میانی که برنفوذِ مصر به درون اتیوپی و استفاده از شرایط وشکاف‌های داخلیِ آن تاکید دارد، طبقه بندی کرد.

بحران میان مصر، سودان و اتیوپی درباره سد النهضه

 

راهکار سیاسی-دیپلماتیک

مذاکره سیاسی، نخستین راه حل مسالمت آمیز وکم هزینه برای حل و فصل بحران سد النهضه میان طرف‌های درگیر است. از سال ۲۰۱۱ به این سو، چندین دور مذاکرات بین مصر، سودان و اتیوپی برگزار شده که تاکنون نتایج قابل قبولی برای طرف‌های درگیر نداشته است. به بیان دیگر، مذاکرات سهگانه بین قاهره، خارطوم و ادیس آبابا، مذاکرات منطق‌های تحت نظر اتحادیه آفریقا و حتی خوش بینی السیسی نسبت به حمایت آمریکا در دوره دولت ترامپ تاکنون نتیجه نداده است. در مذاکراتی که میان نمایندگان سه کشور در آمریکا برگزار شد، نمایندگانی از بانک جهانی و وزارت خزانه داری آمریکا نیز حضور داشتند که بیانگر اهمیت و ابعاد بین المللی سد النهضه است.

 

موقعیت سد النهضه


پس از ناکامی مذاکرات در آمریکا، چند دور مذاکره در جمهوری دموکراتیک کنگو برگزار شد و طرف‌ها تصمیم گرفتند کمیته چهارجانب‌های متشکل از سازمان ملل متحد، اتحادیه اروپا، اتحادیه آفریقا، آمریکا و نمایندگان سه کشور ایجاد نمایند که نشان دهنده اولویت راهکار سیاسی_دیپلماتیک است. کمیته یاد شده تا زمان نوشتن این یادداشت تشکیل نشده است. در ژوئن ۲۰۲۱، دولت مصر اعتراض خود را نسبت به تصمیم دولت اتیوپی برای پرکردن سد النهضه در ماه ژوئیه به شورای امنیت ارائه کرد و اقدامات اتیوپی در قبال این بحران را محکوم کرده است. همزمان با این اعتراض و به دنبال برگزاری نشست اتحادیه عرب در دوحه، دولت‌های مصر و سودان خواهان میزبانی قطر برای مذاکره درباره مناقشه سد النهضه شدند که این امر نیز نتیجه بخش نبوده است. اتیوپی در اعتراض به درخواست اتحادیه عرب مبنی بر آب گیری سد براساس شرایط سودان و مصر گفته است اتحادیه به دنبال سیاسی کردن اختلافات سد النهضه است و مصالح اتیوپی را در نظر نمیگیرد.

راهکار امنیتی-نظامی

پس از ناکام ماندن مذاکرات سد النهضه از یک سو و تصمیم دولت اتیوپی نسبت به آب گیریِ سد در ماه ژوئیه ۲۰۲۱ از سوی دیگر، مصر و سودان گزینه برگزاری رزمایش‌های نظامی را انتخاب کردند که دورنمای بحران سد را پیچیدهتر کرده است. نخبگان نظامی سه کشور فوق همواره راه حل نظامی را برای مواجه با این مساله مطرح کردهاند.

 

مصر و سودان طی یک سال چند رزمایش برگزار کردند


برخی تحلیل گران معتقدند در صورت افزایش تنش، احتمال جنگ میان سودان و مصر با اتیوپی به صورت محدود و کوتاه وجود دارد که هدف اصلی نیز بمباران سد خواهد بود. نشانه‌های این امر را میتوان در ساخت «پایگاه نظامی محمد نجیب» در اسکندریه مشاهده کرد که بزرگترین پادگان نظامی در منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا است. با کناررفتن رژیم صهیونیستی به عنوان دشمن اصلی مصر بعد از «قرارداد کمپ دیوید»، ساخت این پایگاه عظیم شبهه برانگیز است. نشانه دوم، تاسیس «ناوگان دریای سرخ» با فرماندهی مستقل توسط السیسی است. برگزاری رزمایش در «پایگاه مروی» در سودان و استفاده گسترده از انواع جنگنده‌ها در رزمایش عقاب‌های نیل یک و دو نشانه سوم از نیت احتمالی مصر برای حمله به سد النهضه است؛ به ویژه که سد النهضه در ۱۵۰ کیلومتری مرز‌های سودان قرار دارد.
هرچند گمانه زنی درباره جنگ محدود وجود دارد، اما وقوع جنگ گسترده، فرسایشی و سراسری دور از انتظار است. دلایل این امر به ضعف‌های سیاسی و اقتصادی ریشه دار در سه کشور، اختلافات قومی_مذهبی، نبود توانمندی مادی و فنی برای تداوم جنگ در سه کشور، افزایش هزینه مدیریت بحران در آفریقا توسط سازمان ملل مانند اعزام نیرو و در نهایت مخالفت قدرت‌های بزرگ باز میگردد. علاوه بر تجربه مشترک جنگی، سه کشور یاد شده چالش‌های امنیتی مشترکی نیز دارند.

 

طی ماه های اخیر، منازعه درباره سد النهضه بالا گرفته است


مشکل عمده دولت مصر، مشروعیت آن است؛ زیرا روی کار آمدن السیسی از طریق کودتا به قیمت حذف مخالف جدی و قدرتمند خود یعنی اخوان المسلمین بوده است. در سودان «عبدالفتاح برهان» نیز با کودتا به قدرت رسیده و اسلام گرایان و قومگرا‌های حامی آن‌ها (دارفوریها، نیل ازرقیها، شعبه شمالی جبهه آزادی بخش سودان و کردوان جنوبی) از مخالفان عمده او هستند؛ بنابراین ثبات سیاسی در این کشور نیز شکننده است. در اتیوپی، «آبی احمد» نخست وزیر این کشور توانسته برخی مشکلات داخلی را حل و فصل کند، اما رقابت و اختلاف بین مسلمانان (اورامایی) و مسیحیان (اَمهَره) یکی از اختلافات دیرپای این کشور است. همچنین ساختار فدرالی و نبود ساختار منسجم در اتیوپی همواره مدیریت سیاسی و حکمرانی در این کشور را با مشکل مواجه کرده است. «بنی شَنقول»، منطقه احداث سد النهضه در اتیوپی که در اصل به سودان تعلق دارد یکی دیگر از منابع اختلاف ارضی بین سودان و اتیوپی است.

گزینه میانیِ مصر؛ نفوذ در اتیوپی

حمایت از اقوام ناراضی اتیوپی و گروه‌های مخالف مانند حمایت از اقلیم تیگرای، سودانی‌های مقیم اتیوپی، تخریب سد از راه پرداخت رشوه به مهندسان و شرکت‌های فعال در آن در بحث کاربرد مصالح و عدم به کارگیری اصول فنی و مهندسی، افزایش فعالیت منطق‌های و یارگیری از رقبای اتیوپی مانند عقد قرارداد دفاعی با اوگاندا و برقراری روابط مناسب با اریتره و سودان که باعث افزایش قدرت مهار مصر علیه اتیوپی میشود.

بحران اقلیم تیگرای

با آغاز درگیری مسلحانه میان نیرو‌های فدرال اتیوپی و «جنبش آزادی بخش خلق تیگرای» (مشهور به وویان) از نوامبر ۲۰۲۰، موج تازه‌ای از کشتار و بحران در اقلیم تیگرای ایجاد شده است. «اقلیم تیگرای» با بیش از پنج میلیون نفر جمعیت، پنجمین اقلیم بزرگ اتیوپی از حیث مساحت و جمعیت است که در شمال اتیوپی قرار دارد.
به دنبال شیوع همه گیر کووید-۱۹، نخست وزیر اتیوپی برگزاری انتخابات را به تاخیر انداخت. او سپس با انحلال برخی احزاب، حزب مورد حمایت خود یعنی «حزب سعادت» را جایگزین آن‌ها کرد. به دنبال این واقعه، جنبش آزادی بخش خلق تیگرای نیز بدون موافقت دولت مرکزی اقدام به برگزاری انتخابات داخلی نمود و این امر سرآغاز بحران تیگرای شد. دولت فدرال اتیوپی با استناد به این موضوع که گروهی از نیرو‌های مسلح تابع اقلیم تیگرای به بخش شمالی ارتش اتیوپی هجوم برده، نیرو‌های نظامی را روانه اقلیم نموده است. در این درگیری‌ها اریتره به نفع اتیوپی وارد جنگ شده که نتیجه این امر کشتار صد‌ها غیر نظامی و مهاجرت اجباری هزاران نفر از ساکنین تیگرای به سودان بوده است.

نتیجه گیری

چنانکه اشاره شد تاکنون چندین دور مذاکره در سطوح مختلف قارهای، منطقه‌ای و جهانی درباره سد النهضه میان طرف‌های درگیر برگزار شده که با شکست روبرو شده است. به همین دلیل مصر و سودان با برگزاری رزمایش‌های عقاب‌های نیل یک و دو و رزمایش محافظان نیل، به دنبال عقب نشاندنِ اتیوپی از تصمیم خود برای پرکردن سد النهضه در ژوئیه ۲۰۲۱ هستند. به نظر میرسد از آنجا که حیات و ممات سودان و به ویژه مصر به نیل وابسته است، احتمال مداخله نظامی آنان جهت حفظ امنیت وجود دارد. این امر را میتوان در موضع گیری شدید السیسی در ماه‌های اخیر درباره ارتباط ثبات و امنیت ملی مصر با امنیت محیط اطراف آن به شکل آشکارتری مشاهده کرد.
در این میان جمهوری اسلامی ایران باید نسبت به تحولات شمال آفریقا به ویژه مناقشه سد النهضه هشیار باشد و موضع مشخصی در قبال این بحران اتخاذ نماید. در این ارتباط توجه به چند نکته حائز اهمیت است؛
• نخست آنکه، بحران آب در سه کشور مصر، سودان و اتیوپی در ارتباط با غرب آسیا قرار دارد و باید آن را در ارتباط استراتژیک با امتداد ژئوپلتیک دریای سرخ و غرب آسیا در نظر گرفت.
• دوم، اتیوپی کشوری مسیحی است و سودان و مصر مسلمان هستند، بنابراین مساله اختلاف و تنش بین سه کشور درگستره بزرگتر به تقابل میان جهان اسلام و مسیحیت دامن میزند.
• سومین مورد درباره حضور آشکار و پنهان رژیم صهیونیستی در دره نیل و سرمایهگذاری در پروژه سد النهضه است.
• در نهایت، بحران سد النهضه ارتباط مستقیمی با امنیت قاره آفریقا دارد. این قاره در بحران‌های گوناگونی از قبیل قحطی، تروریسم، بی ثباتی سیاسی و فقر، غوطه ور است. در نتیجه ایجاد حوزه جدید تنش، تهدید‌های بیشتری را متوجه سایر دولت‌ها خواهد کرد و امکان تسری این تهدید‌ها به مرز‌های امنیتیِ ایران در منطقه (مانند یمن) وجود دارد.

میثم غفاری نژاد
ارسال نظرات
پربازدید ها
آخرین گزارش های تحلیلی
آخرین مصاحبه ها
آخرین ویدئوها