استراتژی عمان برای قطع وابستگی به درآمد‌های نفتی کنشگری ترکیه در شمال عراق راهبرد آفریقایی کرملین دردوره پوتین نشست قدرت‌های عربی خلیج فارس و آینده افغانستان در پرتو ظهور مجدد طالبان جنگ پنهان در حزب بعث سوریه آیا کابینه تغییر به دوره تغییر کابینه‌ها در رژیم صهیونیستی پایان می‌دهد؟ عصر طلایی ترکیه در آفریقا بحران نتانیاهو؛ رژیم صهیونیستی در بن‌بست سیاسی کودتا یا گوشمالی عبدالله دوم در اردن کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس و بحران سوریه بازیگران درگیر و چشم انداز آینده لیبی قرارگرفتن رژیم صهیونیستی در حیطه عملیاتی سنتکام؛ زمینه‌ها و پیامد‌ها علنی سازی روابط رژیم صهیونیستی با کشور‌های حاشیه خلیج فارس و موازنه تهدید علیه ایران مصر، امارات، اردن، عربستان و انتخابات فلسطین جبهه پولیساریو و منازعه الجزایر و مراکش خوش‌بینی به آمریکا، سبب ناکامی برجام بود داعش با حمایت‌های آمریکا و عربستان شکل گرفت موشکباران عین الاسد زیرسوال بردن قدرت آمریکا بود قطر و بحرین؛ در مسیر جنگ خط لوله آسیا- اروپا؛ اتصال ژئواستراتژیک خلیج فارس به حوزه مدیترانه
کد خبر:۱۳۹۸
۲۷ خرداد ۱۴۰۰ | ۰۵:۰۵
تنش در روابط مصر و سودان با اتیوپی
در حالیکه اتیوپی پروژه سد النهضه را ضرورتی مهم برای توسعه اقتصادی خود می‌داند؛ مصر و سودان آن را با امنیت ملی و بقای خود مرتبط می‌دانند.

مقدمه

برگزاری چندین جلسه دیدار درکمیته مشترک نظامی مصر و سودان، زمینه‌های مشارکت و همکاری بین دو کشور را بیش از پیش فراهم نمود. نتیجه این دیدارها، توافق دو طرف برای تقویت همکاری‌های نظامی و امنیتی بین مصر و سودان به ویژه در زمینه‌های آموزش مشترک، توان بخشی، امنیت مرزها، انتقال و تبادل تخصصِ نظامی و امنیتی بود. رزمایش‌های «عقاب‌های نیل یک و دو» و نیز رزمایش «محافظان نیل» حاصل مصوبه‌های کمیته یاد شده است. رزمایش مشترک محافظان نیل بین نیرو‌های نظامی سودان و مصر با عنوان محافظان نیل از ۲۶ ماه مه ۲۰۲۰ به مدت شش روز و با حضور نیرو‌های زمینی، هوایی و دریایی مصر در پایگاه نظامی خارطوم برگزار شد. هدف اعلانیِ این رزمایش تبادل تخصص نظامی، افزایش همکاری و یکپارچهسازی روش‌های مقابله با تهدید‌های مورد انتظار برای دو کشور بوده است. در این یادداشت که در دو بخش تهیه شده است به رزمایش‌های عقاب‌های نیل یک و دو و رزمایش محافظان نیل پرداخته میشود. در بخش نخست از یادداشت به رزمایش‌های یاد شده، دلایل آن‌ها و رویکرد بازیگران دخیل پرداخته میشود.

رزمایش عقاب‌های نیل

به نظر میرسد ارتش دو کشور سلسله رزمایش‌های مشترکی را در دستور کار دارند. قبل از اجرای نیل یک و دو هیئت عالی رتب‌های از فرماندهان نیرو‌های مسلح دو کشور، هفت نشست مشترک در «کمیته مشترک نظامی مصر و سودان» برگزار کردند.

 

رزمایش نیروهای مصری و سودانی


رزمایش عقاب‌های نیل یک از ۱۱ تا ۱۹ نوامبر ۲۰۲۰ در پایگاه هوایی «مروی» در شمال سودان برگزار شد. در این رزمایش برای نخستین بار نیرو‌های هوایی مصر و سودان کنار هم قرار گرفتند. رزمایش عقاب‌های نیل دو در آوریل ۲۰۲۱ با مشارکت جنگنده‌های میگ ۲۹ ام نیروی هوایی مصر و نیرو‌های عملیات ویژه هم در پایگاه هوایی مروی در شمال سودان برگزار شد. این رزمایش با حضور «محمد عثمان الحسین»، رئیس ستاد ارتش سودان و «محمد فرید حجازی» همتای مصری او برگزار شد.

محمد عثمان الحسین     محمد عثمان الحسین؛ رئیس ستاد ارتش سودان

در این رزمایش علاوه بر حضور نیرو‌های هوایی مصر و سودان، نیرو‌هایی نیز از دو طرف با عنوان نیرو‌های صاعقه نیز مشارکت داشتند. در رزمایش‌های عقاب‌های نیل یک و دو، تمرکز رزمایش بر روی ادراک سازی مشترک از دشمن، تقویت مهارت‌های مدیریت عملیات مشترک هوایی و انجام پرواز‌های مشترک برای حمله به اهداف دشمن و محافظت از اهداف حیاتی با مشارکت گروهی از جنگنده‌های چند منظوره متمرکز بود.

 

محمد فرید حجازی

محمد فرید حجازی؛ رئیس ستاد ارتش مصر


رزمایش عقاب‌های نیل دو چند ساعت بعد از هشدار «عبدالفتاح السیسی»، رئیس جمهور مصر در مورد آسیب رساندن به امنیت آب مصر برگزار شد. او گفته بود: «هیچ کس قادر نخواهد بود حتی یک قطره آب از مصر بردارد». از نظر مصر، صدمه زدن به آب‌های مصر خط قرمزی است که بر ثبات کل منطقه تاثیر خواهد گذاشت. نیل با ۶.۶۵۰ کیلومتر طول، به عنوان طولانیترین رودخانه جهان، شاهراهی حیاتی محسوب میشود که آب و برق ۱۰ کشور را تامین میکند. ۸۵ تا ۹۰% آب مصرفی و کشاورزی مصر از نیل تامین میشود و به همین دلیل این گفته مشهور وجود دارد که «مصر هدیه نیل است».

زمینه‌های برگزاری رزمایش؛ اختلاف بر سر سد النهضه

با تامل در سرعت برگزاری رزمایش عقاب‌های نیل دو در مارس سال جاری (۲۰۲۱) که بلافاصله بعد از سخنرانی هشدارآمیز السیسی در مورد تهدید امنیت مصر از طریق نیل صورت گرفت، میتوان ریشه سلسله رزمایش‌های را حول احداث سد النهضه برروی روخانه نیل توسط دولت اتیوپی برشمرد.

بحران سد النهضه


بحران سد النهضه از سال ۲۰۱۱، زمانیکه مصر و برخی کشور‌های عربی دیگر درگیر جنگ داخلی و انقلاب بودند آغاز شد. مساله اصلی در مورد سد النهضه به حق آبه سالانه مصر (۵۵.۵ میلیارد متر مکعب) باز میگردد که تاریخ آن به قرن بیستم و زمان استعمار مربوط میشود. بعد از استقلال کشور‌های آفریقایی، آن‌ها با استناد به این امرکه قرارداد‌های امضا شده در دوران استعمار، فاقد اعتبار هستند و نمیتوانند به عنوان مرجع حقوقی مورد استفاده قرار گیرند، با میزان حق آبه درخواستی مصر و سودان مخالفت کردند.

مذاکرات سد النهضه

با قطعی شدن تصمیم دولت اتیوپی برای احداث سد از سال ۲۰۱۱، تلاش دولت مصر بر این بوده تا از حق آبه خود دفاع نماید. به دنبال این امر تاکنون چند دور مذاکرات سه جانبه (میان مصر، سودان و اتیوپی)، منطق‌های و بین المللی نیز برگزار شده، ولی تاکنون موفقیت آمیز نبوده است.

 

مذاکرات سه جانبه

 

مشروح مذاکرات اول و دوم

مذاکرات اول در سال ۲۰۱۱ بود که خروجی آن موافقت طرف‌ها برای تشکیل کمیته سه جانبه میان سه کشور ذینفع بوده تا حسن نیت اتیوپی، اثرات زیست محیطی و مسائل فنی را بررسی کند. با ناکام ماندن کمیته سه جانبه، دور بعدی مذاکرات در سال ۲۰۱۴ آغاز و به امضای توافقنامه در مارس ۲۰۱۵ موسوم به «توافقنامه چارچوب» یا «توافقنامه اصولی» ختم شد. یکی از موارد قابل توجه درتوافقنامه چارچوب این بود که آب گیری سد توسط دولت اتیوپی منوط به کسب رضایت و اجازه سودان و مصر باشد.

مشروح مذاکرات سوم و چهارم

دور سوم مذاکرات بین سه دولت فوق از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۹ در مورد شیوه آب گیری سد جریان داشت. اتیوپی همواره از به رسمیت شناختن حق آبه مصر و سودان امتناع ورزیده و تنها به ذکر این نکته اکتفا کرده است که سد هیچ گونه خسارتی متوجه سودان و مصر نخواهد کرد. دور چهارم مذاکرات از اواخر ۲۰۱۹ تا اوایل ۲۰۲۰ برگزار شد و طی آن اتیوپی میبایست ظرف مدت هفت سال (نه سه سال) آب گیری سد را به پایان برساند که با عدم موافقت «ادیس آبابا» روبرو شد.
استدلال اتیوپی این است که ظرفیت سد به ۱۶ میلیارد مترمکعب میرسد، اما در حقیقت ظرفیت واقعی آن ۷۳ میلیارد مترمکعب است و با اضافه کردن دو سد دیگر برروی نیل، مجموع ظرفیت آب‌های ذخیره شده به ۲۰۰ میلیارد متر مکعب میرسد. علاوه بر این، «آبی احمد»، نخست وزیر اتیوپی از برنامه دولت خود برای احداث ۱۰۰ سد دیگر بر روی رودخانه نیل خبر داد که این امر به معنای محاصره آبیِ کامل سودان و مصر و به خطر افتادن امنیت ملی و بقای آنان است. از نظر اتیوپی، احداث سد، پروژ‌های ملی و ضرورتی مهم برای توسعه اقتصادی است.

سد النهضه؛ پروژه فراملی با مشارکت بازیگران منطق‌های و بین المللی

برخلاف ادعای اتیوپی، سد النهضه، پروژ‌های بین المللی است؛ چرا که بسیاری از دولت‌های منطق‌های و فرامنطق‌های در آن سرمایهگذاری کردهاند و سهامدار آن هستند. برای مثال، چین، ایتالیا، فرانسه و رژیم صهیونیستی از جمله سرمایهگذاران سد به شمار میروند.

 

سد النهضه یک پروژه بین المللی


براساس پیش بینیها، سد النهضه توان تولید ۶.۵۴۰ مگاوات برق (۶.۵ گیگاوات) را خواهد داشت. عربستان سعودی و امارت متحده عربی نیز به دلیل فقر زمین و کمبود اراضی کشاورزیِ حاصل خیز در کشور خود، به سرمایه گذاری در مزارع اطراف سد النهضه روی آوردهاند. اتیوپی با بیش از ۱۰۰ میلیون نفر جمعیت پروژه سد النهضه را در سطح ملی تعریف کرده و از این طریق به دنبال تقویت وحدت داخلی است. به علاوه، اتیوپی قصد دارد ضمن جذب سرمایهگذاری خارجی، اقدام به تولید و صادرات انرژی برق به کشور‌های همسایه نماید.

روابط مصر، سودان و اتیوپی در پرتو سد النهضه

هرچند سه کشور یاد شده دارای اختلافات تاریخی و مرزی هستند، اما امروزه مناقشه درباره سد النهضه، کانون بحران میان آنهارا تشکیل میدهد.

تعامل مصر و سودان

در قرون گذشته، مصری‌ها حاکم سودان بودند و امروزه نیز اختلافات ارضی و مرزی (مثل مساله مثلث حَلایب) بین دو کشور وجود دارد. در سال‌های اخیر، برخی نظامیان سودان، مانند «عبدالفتاح برهان»، دارای روابط قدیمی با مصر بوده و طرفدار همکاری با این کشور هستنند و در مقابل سکولار‌ها و غیرنظامیان مانند حزب متحد لیبرال دموکرات با شعار اول سودان، مخالف اتحاد با مصر هستند.

 

موقعیت سد النهضه

 

اختلاف مصر و اتیوپی

در زمان محمد علی پاشا، بخشی از شاخ آفریقا تحت سلطه مصر بوده است به همین دلیل رقابت برای نفوذ در این منطقه یکی از اهداف دو کشور در زمان ریاست جمهوری جمال عبدالناصر در مصر و هایله سلاسی در اتیوپی بود. در این زمان، مصر برای اعمال فشار بر اتیوپی حامی جدایی و استقلال اریتره بود. با فروپاشیِ شوروی و پایان جنگ سرد، مشاجره درباره حق آبه مصر از رود نیل و سد النهضه بین دو کشور سیاست خارجی دو طرف را تحت تاثیر قرار داده است. کاهش حق آبه مصر نه تنها برای امنیت آب، کشاورزی، ماهیگیری در این کشور خطر آفرین است؛ بلکه صنعت برق را نیز با چالش جدی روبرو خواهد نمود؛ برای نمونه اگر سطحِ کنونیِ آب دریاچه ناصر از مقدار کنونی یعنی ۱۶۵ متر پایینتر برود و به ۱۵۰ متر کاهش یابد، توربین‌ها توان تولید برق را از دست خواهند داد.

منازعه سودان و اتیوپی

در دوران استعمار، سودان همواره پشتیبان اتیوپی بوده است و در خلال جنگ جهانی دوم، سودانی‌ها نقش مهمی در آزادی اتیوپی از ایتالیا داشتند. اما بعد از استقلال سودان در ۱۹۵۶، روابط خارطوم و آدیس آبابا در نوسان بوده است؛ زیرا اتیوپی پناهگاه معارضان سیاسی سودان به ویژه فرماندهان «جبهه آزادی بخش سودان جنوبی» به شمار میرفت. علاوه بر این، اختلافات زمینی میان سودان و اتیوپی نیز همواره وجود داشته است. مبنای تعیین مرز میان دو کشور سند ۱۹۰۲ است که در ۱۹۵۷ بازنگری شد. در سند ۱۹۰۲ ماد‌های وجود دارد که براساس آن اتیوپی حق احداث هیچ گونه سدی برروی نیل را ندارد؛ اما اتیوپی در پروژه سد النهضه نسبت به این ماده بی اعتنا بوده است. ذکر این نکته ضروریست که در زمان عمر البشیر، سودان در منازعه اریتره_اتیوپی از کشور اخیر حمایت میکرد و این امر تا حدودی اختلافات دو کشور را کمرنگ کرد، اما بعد از سقوط البشیر، سودان و اتیوپی درباره مساله سد النهضه به چالش جدی برخورد کرده‌اند.

موقعیت سد النهضه و سد روصیروص

تهدید‌های سد النهضه برای امنیت سودان

در داخل سودان درباره فرصت‌ها و چالش‌های سد النهضه دو دیدگاه متفاوت و البته متضاد وجود دارد. سکولار‌های اتیوپی با تکیه بر هویت غیرعربیِ مردم سودان و اتیوپی، بر هویت آفریقایی تاکید دارند. در مقابل، گروه دیگر معتقدند سودان به دلیل کوچک بودن، کم ظرفیت بودن و قدیمی بودن سدهایش، در برابر سریز آب سد النهضه مقاومت نخواهد کرد. در حالیکه سرریز روزانه سد النهضه بیش از دو میلیارد متر مکعب خواهد بود، ظرفیت سد «روصیرِص»، بزرگترین سد سودان تنها ۸۰۰ میلیون مترمکعب است. به علاوه، در مرحله فعلی ضرر‌های سد النهضه برای سودان بیشتر از مصر است، چون مصر میتواند در صورت مواجه با کمبود آب مورد نیاز خود از دریاچه ناصر استفاده کند. در میان دو نگاه فوق، نگاه و عقیده سومی وجود دارد که خواهان ایجاد توازن و تعادل میان دو کشور مصر و اتیوپی است تا از این راه منافع سودان از هر دو طرف منازعه تامین گردد.

جمع بندی

به طور خلاصه هدف نهایی رزمایش‌های برگزار شده به وسیله نیرو‌های نظامی مصر و سودان انتقال پیام هشدارآمیز به اتیوپی جهت تغییر سیاست‌های اعمالی در قبال سد النهضه است. دولت ادیس آبابا اعتقاد دارد ساخت سد النهضه ضرورتی حیاتی برای توسعه اقتصاد ملی اتیوپی است و در مقابل، دولت‌های مصر و سودان استدلال میکنند نه تنها امنیت آب، بلکه امنیت غذایی، کشاورزی، اقتصادی و به یک معنا امنیت ملی آن‌ها نیز وابسته به ادامه حیات رودخانه نیل است. در ابتدا سه کشور به منظور حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات چندین دور مذاکرات در سطوح منطق‌های و فرامنطق‌های و با وساطت اتحادیه آفریقا، سازمان ملل و آمریکا برگزار کردند. با شکست راه حل دیپلماتیک و مذاکره، سودان و مصرکه امنیت ملی خود را در خطر میبینند به سمت برگزاری رزمایش‌های دوجانبه رفتند. به نظر میرسد خارطوم و قاهره مصمم هستند به نحوی بازدارنده و قاطع اتیوپی را ادامه ساخت سد منصرف سازند و برای تحقق این هدف، گزینه نظامی از گزینه‌های جدی به حساب میآید.

میثم غفاری نژاد
ارسال نظرات
پربازدید ها
آخرین گزارش های تحلیلی
آخرین مصاحبه ها
آخرین ویدئوها