استراتژی عمان برای قطع وابستگی به درآمد‌های نفتی کنشگری ترکیه در شمال عراق راهبرد آفریقایی کرملین دردوره پوتین نشست قدرت‌های عربی خلیج فارس و آینده افغانستان در پرتو ظهور مجدد طالبان جنگ پنهان در حزب بعث سوریه آیا کابینه تغییر به دوره تغییر کابینه‌ها در رژیم صهیونیستی پایان می‌دهد؟ عصر طلایی ترکیه در آفریقا بحران نتانیاهو؛ رژیم صهیونیستی در بن‌بست سیاسی کودتا یا گوشمالی عبدالله دوم در اردن کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس و بحران سوریه بازیگران درگیر و چشم انداز آینده لیبی قرارگرفتن رژیم صهیونیستی در حیطه عملیاتی سنتکام؛ زمینه‌ها و پیامد‌ها علنی سازی روابط رژیم صهیونیستی با کشور‌های حاشیه خلیج فارس و موازنه تهدید علیه ایران مصر، امارات، اردن، عربستان و انتخابات فلسطین جبهه پولیساریو و منازعه الجزایر و مراکش خوش‌بینی به آمریکا، سبب ناکامی برجام بود داعش با حمایت‌های آمریکا و عربستان شکل گرفت موشکباران عین الاسد زیرسوال بردن قدرت آمریکا بود قطر و بحرین؛ در مسیر جنگ خط لوله آسیا- اروپا؛ اتصال ژئواستراتژیک خلیج فارس به حوزه مدیترانه
کد خبر:۱۳۸۸
۱۳ خرداد ۱۴۰۰ | ۱۱:۴۱
سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه
آنچه در مورد شیوه‌های عملکردِ ترکیه در آفریقا قابل توجه است استفاده ترکیبی و هوشمند از شیوه‌های نرم و سخت است

مقدمه

در ژانویه ۲۰۲۰، رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه اعلام کرد: «مبادلات تجاری بین ترکیه و کشور‌های آفریقایی در ۱۷ سال گذشته ۳۸۱ % افزایش یافته است». برای درک و تبیین این امر باید به این نکته ضروری توجه نمودکه نگاه راهبردیِ ترکیه به آفریقا همگام با به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه در این کشور در سال ۲۰۰۲ آغاز شد. تدوین «استراتژی توسعه روابط اقتصادی با کشور‌های آفریقایی» در سال ۲۰۰۳، نگاه راهبردی ترکیه به آفریقا را مدون و منظم ساخت. نام گذاری سال ۲۰۰۵ به عنوان «سال آفریقا» از سوی ترکیه همزمان با عضویت ناظر این کشور در اتحادیه آفریقا، خطوط کلی و استراتژی آنکارا در قبال روابط با کشور‌های قاره آفریقا را به صورت جدیتر نشان داد. در آگوست ۲۰۰۸، آنکارا میزبانی اجلاس همکاری ترکیه و آفریقا، که نمایندگان ۵۰ کشور آفریقایی در آن شرکت کردند را برعهده گرفت تا بدین ترتیب؛ گام‌های خود را در آفریقا به شکل استوارتری بردارد.
استفاده از ظرفیت بالای کشور‌های آفریقایی در سازمان‌های بین المللی، فرصت‌های عظیمِ اقتصادی و سرمایهگذاری، موازنهسازی در روابط خود با اتحادیه اروپا، افزایش قدرت منطقهای، مبارزه با دزدی دریایی و افزایش دامنه حضور امنیتی_نظامی در ورای مرز‌های خود از مهمترین اهداف ترکیه جهت نفوذ درون آفریقاست. حجم سرمایه گذاری ترکیه در این قاره از ۳۷۴ میلیون دلار در سال ۲۰۰۲ به عدد قابل ملاحظه شش میلیارد دلار در سال ۲۰۱۴ رسید. حجم مبادلات تجاری بین ترکیه و کشور‌های آفریقایی در سال ۲۰۰۳ از ۵.۴ میلیارد دلار فراتر نرفت، اما این رقم با افزایش پنج برابری به ۲۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۹ رسید. چشم انداز ترکیه رسیدن به عدد ۵۰ میلیارد دلار تجارت تا ۲۰۲۳ است. ترکیه تاکنون عمده اهداف خود را ژئواکونومیکی معرفی کرده تا ژئوپلتیکی و چشم اندازآن در آفریقا افزایش حجم تجارت تا سقف ۱۰۰ میلیارد دلار در ۱۰ سال آینده است.
سابقه حضور ترکیه در قاره آفریقا به دوره امپراتوری عثمانی باز میگردد. همچنین، گسترش شبکه امنیتی و نظامی در قاره آفریقا، دسترسی به معادن و منابع طبیعی، استفاده از ظرفیت و فرصت‌های اقتصادی و تجاری درکشور‌های آفریقایی و رقابت با قدرت‌های منطق‌های و فرامنطق‌های از جمله دلایل اصلی توسعه حضور و نفوذ ترکیه در آفریقا محسوب میشود.
این یادداشت تحلیلی به حوزه‌های نفوذ ترکیه در آفریقا و ابزار‌های مورد استفاده در این راه میپردازد. آنچه در مورد شیوه‌های عملکردِ ترکیه در آفریقا قابل توجه است استفاده ترکیبی و هوشمند از قدرت نرم و سخت است؛ به گون‌های که تعامل و مشارکت با آفریقا از کمک‌های بشردوستانه مانند احداث بیمارستان در سومالی آغاز و در ادامه ایجاد پایگاه نظامی و حضور نظامی نیز به آن افزوده شده است.

راهبرد نفوذ ترکیه در آفریقا؛ قدرت هوشمند

تا قبل از سال ۲۰۱۴، استراتژی ترکیه در آفریقا مبتنی بر رئالیسم کلاسیک و مشابه کشور‌های غربی بود. بعد از این سال، دولت ترکیه سیاست خارجی این کشور را براساس رئالیسم اخلاقی تعریف کرد که بر کابرد قدرت برای اهداف خیرخواهانه و کمک‌های بشردوستانه تاکید دارد. ترکیه کشوری تجاری و صادرات محور است؛ بنابراین از ۲۰۱۴ به این سو، آفریقا از اصلیترین مقاصد جغرافیایی در تجارت خارجی ترکیه محسوب میشود. نفوذ ترکیه درآفریقا از طریق ابزار‌های گوناگون صورت میگیرد که میتوان آن را در دوسته ابزار‌های نرم و سخت تقسیم نمود. کمک‌های خیرخواهانه و بشردوستانه، تقویت اخوانیگری و اقدامات فرهنگی در حوزه قدرت نرم و ایجاد پایگاه نظامی و سرمایهگذاری اقتصادی در حوزه قدرت سخت قرار میگیرند. در ذیل با اتخاذ یک رویکرد موشکافانه به بررسی ابعاد این رهیافت خواهیم پرداخت.

 

سفر اردوغان به سومالی در دوره عمر البشیر

 

قدرت نرم

دولتمردان ترکیه با معرفی خود به عنوان شریکی خیرخواه برای کشور‌های آفریقایی، به دنبال بهرهبرداری از نفوذ نرم خود در این قاره هستند. کمک‌های بشردوستانه، فعالیت‌های فرهنگی و حمایت از اسلام اخوانی از جمله ابزار‌های توسعه نرم ترکیه در قاره آفریقا محسوب میشود.

کمک‌های بشردوستانه

اردوغان طی سفر خود به گابن در سال ۲۰۱۳ در تبیین علل ورود آنکارا به صحنه تعاملات سیاسی اقتصادی در آفریقا اعلام کرد برخلاف برخی از کشور‌های دیگر که برای استخراج طلا به آفریقا آمدند، ترکیه برای التیام بخشیدن به زخم‌ها و شراکت پایدار و مبتنی بر منافع متقابل آمده است.

کمک های بشردوستانه ترکیه به آفریقا


حجم کمک به کشور‌های جنوب صحرای آفریقا در سال ۲۰۰۸ به ۵۲ میلیون دلار رسید و تعداد پروژه‌های توسع‌های در این قاره در سال ۲۰۱۱ به ۱۱۳ پروژه در ۳۷ کشور افزایش یافت. آفریقا بیش از ۳۳ درصد از کل کمک‌های آژانس توسعه و هماهنگی بین المللی ترکیه موسوم به «تیکا» را دریافت میکند که اغلب در زیرساخت‌های بهداشتی، آموزشی، آب وکشاورزی هزینه میشود. موسسه کمک‌های بشردوستانه ترکیه ۳۷ کشور آفریقایی را تحت حمایت خود قرار داده است.

اخوانیگری

بعد از برکناری محمد مرسی از ریاست جمهوریِ مصر در سال ۲۰۱۳، ترکیه و قطر به مهمترین بازیگر دولتی حامی اخوان المسلمین تبدیل شدند. ترکیه عنصر دین را در قالب روایت اخوان المسلمین جهت بسط حضور نرم خود در قاره آفریقا به کارگرفته است که نشانه‌های اولیه آن میزبانی آنکارا در کنفرانس روحانیون آفریقا در سال ۲۰۰۶ و حمایت از جریان اخوانی لیبی و تونس در سال‌های اخیر است.

ترکیه و اخوان المسلمین روابط تنگاتنگی با یکدیگر دارند

 

گسترش زبان و ناسیونالیسم ترکی

گسترش یادگیری زبان و فرهنگ ترکی در قاره آفریقا وجه سوم از قدرت نرم ترکیه است. در این زمینه میتوان به برگزاری نشست‌های سالانه روزنامه نگاران دو طرف و اعطای بورسیه سالانه به ۱.۰۰۰ دانشجوی آفریقایی جهت ادامه تحصیل در ترکیه (حضور بیش از ۱۳ هزار دانشجوی آفریقایی در ترکیه) اشاره کرد. بورسیه دانشجویان آفریقا از سوی ترکیه با اهدافی نظیر ایجاد هسته‌های سیاسی_امنیتی و گروه‌های نفوذ درون حاکمیت کشور‌های آفریقایی انجام می‌پذیرد. از دیگر موارد گسترش فرهنگی ترکیه میتوان به راه اندازی وبسایت و افتتاح مراکز تحقیقاتی در دانشگاه‌های ترکیه جهت مطالعه مسائل آفریقا اشاره کرد. از مهمترین مراکز تحقیقاتی در ترکیه، مرکز مطالعات آفریقا در دانشگاه آنکارا و مرکز تحقیقات دانشگاهی در غرب آسیا و آفریقا در دانشگاه کادیرهاس است.

کنفرانس روابط ترکیه و آفریقا

 

قدرت سخت

قدرت سخت افزاری اغلب به مباحث نظامی و تسلیحات و مباحث اقتصادی مانند سرمایهگذاری‌های زیرساختی اشاره دارد. در این زمینه نیز، ترکیه طی چند سال اخیر تلاش وافری از خود درآفریقا نشان داده است که در ادامه به آن‌ها پرداخته میشود.

ایجاد پایگاه نظامی

توسعه نفوذ نظامی و ایجاد پایگاه توسط ترکیه در آفریقا بعد از گسترش نفوذ اقتصادی رخ داده است. این کشور هم اکنون در چندین کشور‌های آفریقایی پایگاه و تجهیزات نظامی دارد و قرارداد‌های امنیتی و نظامی با برخی از دولت‌های آفریقایی امضا کرده است.

سومالی

افتتاح بزرگترین پایگاه نظامی ترکیه در خارج از محیط جغرافیایی این کشور در سومالی با مساحت ۴۰۰ هکتار و هزینه ۵۰ میلیون دلار در سال ۲۰۱۷، یکی از مهمترین توافقنامه‌های نظامی ترکیه با آفریقاست که قرارداد اولیه آن در سال ۲۰۱۲ به امضاء طرفین رسید. در این پایگاه، ترکیه دارای ۱۵۰۰ سرباز است که علاوه بر تجارت اسلحه، نیرو‌های مسلح سومالی (۱۰ هزار نفر در گام نخست) را نیز آموزش میدهد. نفس این اقدام حائز اهمیت است؛ زیرا علاوه بر مقابله با رقبا، باعث تقویت حضور ترکیه در منطقه راهبردیِ شاخ آفریقا شده و دسترسی به منافع اقتصادی در شرق و شمال شرق آفریقا را نیز تسهیل میکند.

پایگاه نظامی ترکیه در سومالی

 

سودان

امضای قرار داد میان ترکیه و سودان جهت توسعه جزیره سُواکِن و ایجاد پایگاه‌های نظامیِ آموزشی در آن از دیگر موارد حضور نظامی_امنیتی ترکیه در آفریقا است. این امر به ویژه پس از امضای توافقنامه همکاری و آموزش نظامی مشترک بین دو کشور در اکتبر ۲۰۱۹ (قبل از سقوط عمر البشیر از اریکه قدرت) قابل مشاهده است. گرچه پس از سقوط البشیر، دولت جدیدِ سودان اعلام کرده قرارداد یاد شده فاقد اعتبار است. در کنار این موارد، ترکیه درباره تاسیس پایگاه نظامی در جیبوتی با مقامات این کشور وارد مذاکره شده است.

پایگاه نظامی ترکیه در سودان

 

سایر کشور‌ها

عقد قرارداد تقویت زیرساخت‌های امنیتی تانزانیا و کنیا و نیز آموزش نیرو‌های اوگاندا در سال‌های اخیر از جمله موارد قابل توجه در این حوزه است. حضور نیرو‌های نظامی و تجهیزات جنگی ترکیه در لیبی بعد از امضای توافقنامه با دولت فائز سراج در سال ۲۰۱۹، یکی دیگر از جلوه‌های حضور نظامی ترکیه در قاره آفریقا است. اردوغان در اوایل ۲۰۲۰ به منظور جلب نظر مقامات الجزایر جهت مشروعیت بخشی به مداخله خود در جنگ داخلی لیبی در سفر آفریقایی خود از الجزیره دیدار کرد. بعد از ظهور شاخه داعش در موزامبیک، دولت ترکیه بلافاصله از آمادگی خود جهت مقابله با داعش خبر داد که بیانگر استراتژیِ از قبل تعریف شده این کشور است. در ژوئیه ۲۰۲۰، دولت ترکیه توافقنام‌های را برای ایجاد پایگاه زمینی و هوایی در جمهوری نیجر و با هدف آموزش ارتش این کشور به امضا رسانده است.

ابعاد اقتصادی؛ اسب تروای نفوذ ترکیه در آفریقا

حضور اقتصادی ترکیه در آفریقا طی دو دهه اخیر رشد شتابان و قابل توجهی داشته است؛ به گون‌های که بخش مهمی از تجارت خارجی ترکیه به کشور‌های آفریقایی اختصاص دارد. شرکت‌های ترکیه، اسب تروای توسعه نفوذ این کشور در آفریقا بوده و در بسیاری زمینه‌ها فعالیت دارند.

حجم تجارت ترکیه با آفریقا

حجم تجارت میان ترکیه و آفریقا در ۲۰۲۰ رقم ۲۶ میلیارد دلار را ثبت کرد و ارزش پروژه‌های اجرا شده توسط بازرگانان ترکیه در این قاره ۷۰ میلیارد دلار بوده که نتیجه آن ایجاد ۱۰۰.۰۰۰ شغل بوده است. دولت ترکیه در نظر دارد حجم تجارت خود را با آفریقا تا ۲۰۲۳ به ۵۰ میلیارد دلار برساند. برنامهریزی ترکیه برای حضور در بازار‌ها و ساختار‌های پولی و مالی آفریقا نیز بسیار پررنگ بوده است؛ به گون‌های که این کشور توانست در سال ۲۰۱۳ به بانک توسعه آفریقایی بپیوندد.

حجم تجارت ترکیه با آفریقا

 

حضور شرکت‌های ترکیه‎ای درآفریقا

ترکیه در این زمینه به گروهی از شرکت‌های خود مانند اِرکالیک اینوست منت، اورتورا (متخصص در ساخت مسکن)، اُپت (فعال در زمینه نفت)، تِپ (فعال در سرمایه گذاری و توسعه املاک و مستغلات) و شرکت کارپاورشیپ (فعال در زمینه تولید برق و انرژی) متکی است.

 

حضور شرکت های ترکیه ای در آفریقا


به عنوان نمونه، شرکت کارپاورشیپ ۶۰ % از برق گامبیا، ۲۶ % از غنا، %۱۰۰ از گینه بیسائو، ۱۰% از گینه، ۱۰% از موزامبیک، ۱۵% از سنگال، ۱۰% از سودان، ۱۶%از زامبیا و ۸۰% از سیرالئون را تامین میکند. شرکت‌های ترکیه طی ۱۵ سال گذشته بیش از ۱.۱۵۰ پروژه را به اتمام رسانده که ارزش کل آن‌ها ۷۰ میلیارد دلار است.
در حال حاضر ۳۵۰ شرکت از ترکیه در اتیوپی، ۲۰۵ شرکت در مصر و ۴۰ شرکت در نیجریه حضور دارد. انجمن صنعتگران و بازرگانان مستقل ترکیه معروف به «موسیاد»، اتحادیه پیمانکاران ترکیه، فعال در زمینه ساخت و ساز و کوچ هلدینگ، فعال در زمینه سرمایهگذاری از نهاد‌های اصلی هدایت کننده فعالیت اقتصادی ترکیه در آفریقا است. سرمایهگذاری بخشی از سیاست ترکیه برای نهادینهسازیِ حضور خود در آفریقا به شمار میرود.

حوزه انرژی

دولت ترکیه برای به دست آوردن امتیاز کشف نفت در آب‌های سرزمینی سومالی با مقامات کشور یاد شده وارد مذاکره شده است. پیش از این نیز، توافقنامه جستجوی گاز در دریای مدیترانه را با دولت فائز سراج در لیبی به امضاء رساند؛ زیرا هماهنگی و همگرایی مصر، قبرس، یونان، اردن، ایتالیا، فلسطین و رژیم صهیونیستی در مجمع گازی مدیترانه شرقی و تبدیل آن به سازمان در سال ۲۰۲۰ در غیاب ترکیه صورت گرفت.

نشست اعضای مجمع گازی مدیترانه در قاره


در این راستا، ترکیه با استناد به اینکه جزء دولت‌های حوزه مدیترانه است و با هدف خروج از بن بست یاده شده، همکاری‌های خود را با لیبی تقویت کرده است. این موارد علاوه بر توافقنامه‌های انرژی با بسیاری از کشور‌ها مانند کامرون، کنیا، نیجر، سودان، آنگولا، نیجریه، آفریقای جنوبی، بوتسوانا، گابن، گینه استوایی، اوگاندا، تانزانیا، موریتانی، غنا، نامیبیا، موزامبیک و زامبیا است.

پل هوایی ترکیه به آفریقا؛ تسریع حضور و نفوذ

افزایش سرعت حضور اقتصادی و سیاسی ترکیه در آفریقا به شکل اساسی و ثابت به پشتیبانی لجستیکی شرکت هواپیمایی ترکیه بستگی دارد. در حالیکه در سال ۲۰۰۸ خطوط هوایی ترکیه تنها به چهار پایتخت آفریقایی پرواز داشت؛ امروزه این خطوط ۵۹ مسیر هوایی از شهر‌ها و پایتخت‌های آفریقایی را به ترکیه متصل میکنند. شاخص افزایش و تسریع اتصال هوایی با قاره آفریقا شاهدی بر بلوغ و حضور اقتصادیِ پررنگ بخش خصوصی ترکیه در بخش‌های مختلف و حرکت روزافزون بازرگانان، دانش و تجربه ترکیه در زمینه پروژه‌های زیرساختی، مشاور‌های و بشردوستانه است.

ابعاد سیاسی

افتتاح و گسترش نمایندگی سیاسی و دیپلماتیک در قاره آفریقا از اولویت‌های وزات خارجه ترکیه است. این کشور از بین ۵۴ کشور آفریقایی، در بیش از ۴۲ کشور حضور دیپلماتیک داشته و با ۲۶ کشور آفریقایی روابط تجاری قابل توجهی دارد. طی سال‌های اخیر، تعداد سفر‌های مقامات ارشد و بلند مرتبه سیاسی و دیپلماتیک ترکیه به کشور‌های متعدد آفریقایی بشدت افزایش یافته که نمونه اخیر آن سفر اردوغان به الجزائر، سنگال و گامبیا در سال ۲۰۲۰ است.

تعداد سفارتخانه های ترکیه در آفریقا

 

نتیجه گیری

به موازات کاهش امید ترکیه نسبت به پیوستن به اتحادیه اروپا از دهه دوم قرن میلادیِ جاری، این کشور حضور خود را درآفریقا بیش از پیش افزایش داده است. گرچه حجم سرمایه گذاری و حضور این کشور در قاره آفریقا در قیاس با چین، کشور‌های اروپایی مانند فرانسه و برخی کشور‌های عربی (عربستان سعودی و امارات متحده عربی) اندک هست؛ با این حال دینامیک‌های سیاسی و اقتصادی آن به شدت فعال بوده و روندی تصاعدی نشان میدهد. سال ۲۰۲۰ نقطه عطف تعاملات نظامی جهت حضور ترکیه در آفریقا بود که به دلیل حمایت مستقیم نظامی دولت اردوغان از دولت وفاق ملی لیبی برای دفع حملات ژنرال حفتر (نیروی مورد حمایت مصر، روسیه، امارات متحده عربی، فرانسه و عربستان سعودی) صورت گرفت.
از نگاه دولتمردان ترکیه، آفریقایی‌ها تمایل چندانی به همکاری با اروپایی‌ها ندارند و در مقابل اقبال آن‌ها نسبت به قدرت‌های شرقی نظیر چین و هند فزاینده است؛ بنابراین آنکار طی سال‌های آینده ضمن تلاش برای کاهش دادنِ حضور دولت‌های اروپایی و غربی در آفریقا، باید با چالش چین نیز دست و پنجه نرم کند. بر خلاف ترکیه، عربستان سعودی توان گسترش چشم گیر نفوذ خود در آفریقا را ندارد، زیرا تنها ابزار آن سرمایه است، اما ترکیه ضمن برخورداری از سرمایه و فناوری، گون‌های از سبک زندگی را به نمایش میگذارد که برای جوانان آفریقایی جذابیت بیشتری به همراه دارد.
ترکیه اولین یا تنها کشوری نیست که سعی دارد جایگاه و موقعیت خود را قاره آفریقا تعمیق و افزایش دهد؛ بلکه سایر کشور‌ها نیز به فراخور توانمندی و نیاز‌های خود به دنبال افزایش حضور و نفوذ در این قاره هستند. آفریقا در سیاست خارجی ج. ا. ایران جایگاه شایست‌های به دست نیاورده است که اغلب به دلیل اولویت نداشتن و عدم اطلاع از ظرفیت‌های نهفته و عظیم این قاره است؛ بنابراین اهتمام نسبت به مطالعه و شناخت ظرفیت‌ها و نیازمندی‌های آفریقا که قابل انطباق با توانایی‌های داخلی باشد از اقدامات بنیادی و ضروری محسوب میشود تا از این رهگذر بتوان به تصمیم سازی و تصمیمگیری صحیح وآگاهانه دست زد.

میثم غفاری نژاد
ارسال نظرات
پربازدید ها
آخرین گزارش های تحلیلی
آخرین مصاحبه ها
آخرین ویدئوها