کودتا یا گوشمالی عبدالله دوم در اردن کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس و بحران سوریه بازیگران درگیر و چشم انداز آینده لیبی قرارگرفتن رژیم صهیونیستی در حیطه عملیاتی سنتکام؛ زمینه‌ها و پیامد‌ها علنی سازی روابط رژیم صهیونیستی با کشور‌های حاشیه خلیج فارس و موازنه تهدید علیه ایران مصر، امارات، اردن، عربستان و انتخابات فلسطین جبهه پولیساریو و منازعه الجزایر و مراکش خوش‌بینی به آمریکا، سبب ناکامی برجام بود داعش با حمایت‌های آمریکا و عربستان شکل گرفت موشکباران عین الاسد زیرسوال بردن قدرت آمریکا بود قطر و بحرین؛ در مسیر جنگ قطر در تلاش برای تبدیل شدن به قطب دیپلماسی منطقه خط لوله آسیا- اروپا؛ اتصال ژئواستراتژیک خلیج فارس به حوزه مدیترانه مشخصات پروژه آمریکایی _ صهیونیستی ایران اگزیت در گفتگو با احمد زارعان بحران جانشینی در عربستان/ تبار شناسی خاندان آل سعود و عبدالعزیز جنگ سرد دیجیتال (نسل پنجم ارتباطات 5G) آمریکا و چین در خلیج فارس عوامل تاثیرگذار بر عادی سازی و نتایج و پیامدهای آن بر سودان منازعه مصر، سودان و اتیوپی در موضوع سد النهضه بن سلمان و شکست در سیاست‌های منطقه‌ای/ روزشمار پایان محاصره قطر زمینه‌ها و عوامل اعتراضات عراق و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی ایران
کد خبر:۱۳۳۹
۲۶ اسفند ۱۳۹۹ | ۱۶:۴۰
نخستین نشست تخصصی میز خلیج فارس گروه غرب آسیا و شمال آفریقا

گروه غرب آسیا و شمال آفریقا پژوهشکده تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام اولین نشست میز شمال آفریقا با عنوان «عربستان پساسلمان؛ معمای پیچیده قدرت در پادشاهی آل سعود» در تاریخ ۱۹ اسفند ماه ۱۳۹۹ را با حضور کارشناسان و پژوهشگران ذیل برگزار کرد:

  • آقای دکتر «محمدصادق کوشکی» (عضو هیئت علمی دانشگاه تهران)
  • آقای دکتر «علیرضا کوهکن» (عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی)
  • آقای «محسن غریبی» (کارشناس اداره عربستان وزارت امور خارجه)
  • آقای دکتر «محمد ناصحی» (مدیر گروه غرب آسیا و شمال آفریقا پژوهشکده تحقیقات راهبردی)
  • آقای دکتر «هادی غلام نیا» (مدیر اجرایی فصلنامه ایرفا)
  • آقای دکتر «سید مرتضی عُرِیضی» (دبیر میز خلیج فارس)
  • آقای «علی فیض اللهی» (کارشناس میز خلیج فارس)
  • آقای دکتر «سعید پیرمحمدی» (دبیر میزشامات)
  • آقای دکتر «میثم غفاری نژاد» (دبیر میز شمال آفریقا)
  • آقای دکتر «طاهر طاهری» (دبیر میز رژیم صهیونیستی)

 

مهمترین محور‌های مطرح شده در این نشست به شرح زیر است:

  • محمد بن سلمان؛ مخالفان داخلی و رقبای درون خاندانی
  • دولت بایدن و آینده قدرت در عربستان سعودی
  • آینده جانشینی در عربستان و معادله قدرت و امنیت در غرب آسیا


دکتر محسن غریبی به عنوان سخنران اول نشست با موضوع «محمد بن سلمان؛ مخالفان داخلی و رقبای درون خاندانی» مطالب خود را ارائه کرد. وی به موارد مختلف به قدرت رسیدن پادشاهان در خاندان سعودی نظیر ترور، کودتا و بهره بردن از سازوکار‌های پادشاهی، اشاره کرد.
وی با تشریح مسئله دستگیری محمد بن نایف و فرزندش نایف بن محمد در سال ۲۰۲۰، تاکید کرد که برکناری و دستگیری آن‌ها منجر به ایجاد چالش‌هایی در مسیر حکمرانی محمد بن سلمان شده است.
کارشناس عربستان، به شکاف‌های درون خاندان‌های طرد شده اشاره نمود و افزود میان رقبا و مخالفان داخلی بن سلمان نیز یک‌دستی و همراهی دیده نمی‌شود.
در ادامه دکتر غریبی، چهار خاندان مهم و ذی نفوذ در آل سعود را به شرح زیر نام برد:

  1. خاندان سلمان، یکی از متنفذترین خاندان‌های آل سعود است محمد بن سلمان به عنوان، ولی عهد و وزیر دفاع، خالد به عنوان معاون وزیر دفاع و عبدالعزیز بن سلمان وزیر انرژی عربستان. از شاخص‌ترین افراد این خاندان هستند که بیشترین میزان نفوذ و قدرت را در میان فرزندان و نوادگان آل سعود در دست دارند.
  2. خاندان سلطان بن عبدالعزیز خاندان بعدی است که خالد و ریما فرزندان بندر بن سلطان، سفرای انگلستان و ایالات متحده هستند همچنین خالد بن سلطان عضو شورای بیعت است و فرزندانش به ترتیب سفیر عربستان در اتریش و امیر منطقه حدود الشمالیه هستند.
  3. خاندان سوم مهمی که غریبی بدان اشاره نمود، فرزندان بندر بن عبدالعزیز هستند که عبدالله فرمانده حرس الوطنی و فیصل امیر ریاض بودند.
  4. چهارمین خاندان مؤثر ذی نفوذ و تاثیرگذار سیاسی، خاندان فیصل هستند که از مهمترین افراد آن می‌توان به خالد و ترکی فیصل اشاره داشت.

 

دکتر علیرضا کوهکن عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در ارائه مباحث خود پیرامون محور «دولت بایدن و آینده قدرت در عربستان سعودی» به مباحثی اشاره نمود که اهم نکات آن در ادامه خواهد آمد.
وی وجود مسائل پیرامون آینده قدرت در عربستان و دولت بایدن را در یک تقسیم بندی چهار گانه به شرح زیر تحلیل نمود:
۱. مواضع بایدن در ایام انتخابات و کمپین انتخاباتی او
۲. مواضع رسمی اتخاذ شده توسط دولت بایدن پس از در دست گرفتن قدرت در ۲۰ ژانویه
۳. واکنش عربستان سعودی به تغییر رفتار ایالات متحده
۴. آینده قدرت در عربستان سعودی
در مورد نخست به دو نکته مرتبط با مبارزات انتخاباتی اشاره نمودند. مورد نخست به مسئول دانستن شخص محمد بن سلمان در ماجرای قتل خاشقچی و لزوم پاسخگو نمودن او در این مسأله و مورد دوم به مسئول دانستن عربستان سعودی در ماجرای کشتار کودکان بی گناه یمنی و لزوم متوقف شدن این جنگ بود.
با پیروزی بایدن در نوامبر ۲۰۲۰، رئیس جمهور آمریکا گزارش مربوط مساله قتل خاشقچی را انتشار کرددر این گزارش ضمن مقصر دانستن، ولی عهد و تیم او در قتل خاشقچی، ۷۶ نفر از افراد دخیل در این ترور را تحریم نمود
دکتر کوهکن با اشاره به تأثیر اندک تحریم افراد دخیل در این قتل، به تشریح مواضع منتشر شده در این گزارش پرداخته و آن‌ها را در آینده روند قدرت تاثیرگذار ارزیابی کرد.
ایشان در ادامه افزودند: بنظر می‌رسد آمریکا قصد دارد در برخورد عربستان با معارضان و منتقدان سعودی در خارج از کشور به مقابله با سیاست‌های سعودی بپردازد. این مساله در واقع همان مدیریت سیاست خارجی سعودی توسط آمریکا است.
این استاد دانشگاه در مورد یمن نیز ابتدا در مورد تجدید نظر دولت بایدن در صادرات سلاح به ویژه تسلیحات تهاجمی به عربستان اشاره کردند. ایشان با توجه به عدم واکنش آمریکا در برابر حملات شدید اخیر عربستان به شهر صنعا، آن را نشانه‌ای مبنی بر عدم تثبیت سیاست‌های آمریکا نسبت به آل سعود دانستند.
موضوع دیگری که میان سعودی و آمریکا اتفاق افتاده، اعلام بازگشت روابط به سطح برابر در تعامل دیپلماتیک این دو کشور است. به این معنا که بایدن به عنوان رئیس دولت آمریکا با ملک سلمان به عنوان رئیس دولت سعودی می‌تواند دیدار و گفتگو داشته باشد. دکتر کوهکن با اشاره به سابقه تاریخی ارتباط با ولیعهد در دوران ملک فهد، برقراری رابطه با ولیعهد عربستان را مسئله جدیدی ندانست. در پایان وی گفت: «این اقدام آمریکا به صورت عملی سطح مناسبات با سعودی را کاهش خواهد داد.»
سخنران آخر این نشست دکتر محمد صادق کوشکی بود که در ابتدای گفتار خود رضایتمندی و عدم رضایتمندی آمریکا از شرایط فعلی عربستان سعودی را بر آینده جانشینی و حاکمیت سعودی تاثیرگذار دانستند. مهمترین نقاط نارضایتی دمکرات‌های آمریکا از این خاندان را حوزه‌های حقوق بشری به ویژه قتل خاشقچی و ورود عربستان به درگیری‌های منطقه‌ای مثل سوریه، لبنان، یمن و لیبی به شمار آوردند.
ایشان با توجه به نگاه آمریکا به مسأله جانشینی دو نگرش را شناسایی کردند؛ در نگرش اول، آمریکا حامی رژیمی است که ارزش‌های غربی همچون دمکراسی و حقوق بشر را نادیده می‌گیرد و متناقض با ارزش‌های جهانی است؛ بنابراین برای دستیابی به منافع خود از گزینه‌های جایگزین همچون تکنوکرات‌های ناراضی و سکولار سعودی که تحصیل کرده آمریکا و اروپا هستند، حمایت می‌کنند؛ بنابراین از نگاه این گروه، با توجه به حمایت آن‌ها از ارزش‌های دمکراتیک آمریکایی و حقوق بشر، به صورت خودکار بازیگر آمریکا در این منطقه خواهند بود. ۲-گروه دوم بر این باورند که درصورت برکناری خاندان آل سعود و روی کار آمدن تکنوکرات ها، تضمینی مبنی بر تأمین منافع آمریکا نخواهد بود چرا که تجربه ناکام آمریکا در عراق پس از صدام نشان داده که نمی‌توان روی گزینه برکناری آل سعود سرمایه‌گذاری کرد. در عوض، همراه با حفظ خاندان آل سعود، آن‌ها را مجبور به رعایت مولفه‌های حقوق بشری می‌کنند؛ بنابراین محمد بن سلمان به رعایت مسائل حقوق بشری و برداشتن محدودیت‌های آن در عربستان سعودی متعهد شد تا جائی که اصلاحات اجتماعی و اقتصادی وی باعث شده تا مقامات آمریکایی، عربستان تحت ولایتعهدی محمد بن سلمان، به لحاظ فرهنگی در حال تبدیل شدن به امارات ثانی است.
استاد دانشگاه تهران در ادامه تأکید کردند که در عمل، محمد بن سلمان نشان داده که به دنبال کاهش فشار اهرم علمای وهابی در جامعه عربستان است. هرچند این اقدامات موجب نارضایتی نسل محافظه کار وهابی شده با این حال وزنه تحولخواهان از قبیل طبقه جوان و تحصیلکرده در حمایت از ولیعهد بیشتر بود. ایشان به جبهه گیری جوانان افراطی وهابی علیه آل سعود در آینده عربستان اشاره کردند با این حال تأکید کردند که اقدام آن‌ها گستره و عمق چندانی نخواهد داشت.
دکتر کوشکی نگاه آمریکا به عملکرد محمد بن سلمان را حائز اهمیت دانسته چرا که عربستان سعودی در سه پرونده منطقه‌ای لبنان، سوریه و یمن شکست خورده است. در بحران لبنان، علیرغم صرف هزینه بیش از یک میلیارد دلار در ماجرای میشل عون، ریاست جمهوری را واگذار کرده است. در بحران سوریه هم عملا هیچ دستاوردی نداشته و در یمن هم در حال شکست خوردن است. چنین عملکردی باعث شده تا آمریکا به این فکر باشند که آیا جانشینی محمد بن سلمان به نفع آمریکاست یا اینکه بایستی به دنبال جایگزینی به جای خاندان آل سعود بود.
وی اهمیت مسأله جانشینی در عربستان را بر مبنای دو سناریوی جانشین درون خاندانی یا جایگزین به جای آل سعود متذکر شد و در صورتی که خاندان سعود همچنان بر اریکه قدرت باقی بماند، آمریکا به دنبال نظم دادن به اقدام‌ها محمد بن سلمان و تنبیه وی خواهد بود تا همچون اسلاف خویش از دستورات منطقه‌ای آمریکا تبعیت داشته باشد.
از نظر ایشان عزل بن سلمان به دلیل فرایند طولانی تطبیق گزینه جانشین با ساختار‌های سیاسی و امنیتی عربستان سعودی غیرممکن ارزیابی کرد.
از نگاه عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، مسأله آینده عربستان سعودی را باید با توجه به خواست آمریکا تحلیل و بررسی کرد چرا که ایشان تأکید داشتند؛ مقامات آمریکایی به دنبال الگوسازی عربستان سعودی در جهان اسلام و عرب به جای ترکیه است.
این کارشناس منطقه‌ای ابراز داشتند که تأثیر قدرت عربستان بر منطقه در پایینترین سطح خود رسیده است. در گذشته این تصور وجود داشت که عربستان سعودی به عنوان بازیگر مستقل در منطقه تاثیرگذار بوده با این حال با توجه به عملکرد غیرمستقلانه عربستان سعودی در منطقه، عملاً جایگاه منطقه‌ای آل سعود در منطقه غرب آسیا بی اعتبار شده است.
وی خاطر نشان شد که جمهوری اسلامی ایران بایستی خودش را با دو سناریوی عربستان بدون آل سعود، دمکراتیک، سکولار و الگوی دمکراسی و لیبرالیسم در جهان اسلام یا عربستان همچون عراق پساصدام آماده کند.

در بخش پایانی این نشست پژوهشگران پژوهشکده از مدعوین و کارشناسان این نشست سؤالات خود را پرسیدند.

ارسال نظرات
پربازدید ها
آخرین گزارش های تحلیلی
آخرین مصاحبه ها
آخرین ویدئوها
آخرین یادداشت ها
آخرین اینفوگرافیک ها